Czym są stany lękowe i jak je zdiagnozować?

Autor: Marek Daniel — twórca serwisu Wolni od lęku, autor kursu i książki o wychodzeniu z nerwicy lękowej.

Stany lękowe to sytuacja, w której organizm i psychika wchodzą w napięcie, niepokój, czujność i poczucie zagrożenia, nawet wtedy, gdy obiektywnie nic się nie dzieje albo gdy reakcja jest wyraźnie większa niż sama sytuacja. Człowiek często nie rozumie wtedy, co się z nim dzieje. Myśli, że wariuje, że ma ciężką chorobę, że zaraz straci kontrolę albo że „tak już ma”. I właśnie od tego trzeba zacząć: najpierw zrozumieć, czym są stany lękowe i jak je rozpoznać.

Ważna rzecz już na początku: lęk sam w sobie nie jest wrogiem. Lęk jest emocją i może być informacją o tym, jak psychika odbiera rzeczywistość. Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy staje się przewlekły, nadmierny i zaczyna rządzić życiem. Wtedy nie mówimy już o zwykłym stresie czy chwilowym napięciu, ale o stanie, który realnie zaczyna przejmować ciało, myśli, decyzje i codzienne funkcjonowanie.

Jeżeli chcesz dobrze zrozumieć sam punkt wyjścia, przeczytaj też: co to jest lęk oraz nerwica lękowa. Jeżeli natomiast interesuje Cię przede wszystkim codzienne radzenie sobie z lękiem i wychodzenie z mechanizmu, przejdź do osobnego tekstu: jak radzić sobie z lękiem.

Ten tekst skupia się głównie na tym, jak rozpoznać stany lękowe, po czym je poznać i jak odróżnić je od zwykłego, chwilowego napięcia. Jest częścią sekcji jak rozpoznać nerwicę. Jeżeli chcesz uporządkować te tematy szerzej, przeczytaj też: co to jest lęk oraz nerwica lękowa.

Czym są stany lękowe?

Stany lękowe to nie tylko „złe samopoczucie”. To cały stan człowieka, w którym umysł, emocje i ciało zaczynają działać tak, jakby zagrożenie było blisko albo już się działo. U jednych będzie to napięcie, niepokój i wewnętrzna czujność. U innych kołatanie serca, zawroty głowy, ścisk w klatce piersiowej, duszność, uczucie odrealnienia, strach przed omdleniem albo śmiercią. U jeszcze innych przede wszystkim natłok myśli, analizowanie, sprawdzanie siebie i życia na okrągło.

Właśnie dlatego tyle osób się myli. Kiedy objawy są mocne, bardzo łatwo uwierzyć, że to musi być choroba neurologiczna, kardiologiczna, hormonalna albo jakaś inna. I czasem rzeczywiście trzeba to sprawdzić. Ale bardzo często człowiek wpada po prostu w lękowy mechanizm, który daje realne objawy, choć ich źródło nie jest tam, gdzie na początku się wydaje.

Szerzej pisałem o tym tutaj: dolegliwości psychosomatyczne, atak paniki oraz derealizacja i depersonalizacja.

Jak rozpoznać stany lękowe?

Najprościej mówiąc, rozpoznajesz je po tym, że żyjesz coraz bardziej pod dyktando napięcia, niepokoju, czujności i objawów. Nie chodzi tylko o to, co czujesz przez chwilę. Chodzi o cały wzór funkcjonowania, który zaczyna przejmować codzienność.

• ciągle coś analizujesz i trudno Ci odpuścić myślenie,
• zamartwiasz się tym, co może się stać,
• skanujesz ciało i sprawdzasz objawy,
• trudno Ci spać albo naprawdę odpocząć,
• masz napięcie w ciele, kołatanie, duszności, zawroty głowy, ścisk, uczucie nierealności,
• unikasz sytuacji, które mogą wzmagać objawy,
• chcesz mieć wszystko pod kontrolą, bo inaczej robi się jeszcze gorzej,
• żyjesz bardziej wokół lęku niż wokół samego życia.

To właśnie jest jeden z najważniejszych tropów: lęk zaczyna organizować codzienność. Nie jest już tylko emocją, która przyszła i poszła. Zaczyna dyktować sposób myślenia, wybory, relacje, ciało i sposób przeżywania świata.

Stany lękowe a stres – to nie zawsze jest to samo

To, że ktoś jest zestresowany, nie znaczy jeszcze, że ma zaburzenie lękowe. Stres może być reakcją na konkretną sytuację: egzamin, konflikt, pracę, problemy rodzinne albo przeciążenie. Lęk natomiast bardzo często odkleja się od konkretu, utrwala się, zaczyna żyć własnym życiem i rozlewa się na różne obszary funkcjonowania.

To ważne rozróżnienie, bo wiele osób przez długi czas mówi sobie: „to tylko stres”. A potem okazuje się, że ten „tylko stres” trwa miesiącami, daje coraz mocniejsze objawy i zaczyna przejmować życie. Wtedy warto przestać to bagatelizować i zobaczyć, że problem może być głębszy.

Jak zdiagnozować stany lękowe?

Tutaj trzeba uważać na samo słowo „zdiagnozować”. Człowiek zwykle chciałby dostać prostą odpowiedź: mam to albo nie mam. W praktyce wygląda to bardziej jak rozpoznanie wzoru niż jedno magiczne zdanie. Najpierw warto zobaczyć, czy obraz tego, co przeżywasz, rzeczywiście przypomina problem lękowy. Potem trzeba zachować rozsądek i odpowiedzieć sobie, czy nie ma przesłanek do zwykłej diagnostyki medycznej, zwłaszcza wtedy, gdy objawy są nowe, gwałtowne, nietypowe albo wyraźnie się zmieniły.

Nie wszystkie stany lękowe wyglądają gwałtownie. Czasem mają bardziej cichy, przewlekły i rozlany charakter, przez co człowiek długo nie umie ich nawet dobrze nazwać. Właśnie tak często działa lęk wolnopłynący.

To bardzo ważne: nie wszystko jest lękiem i nie wszystko jest chorobą somatyczną. Trzeba umieć odróżniać jedno od drugiego bez popadania ani w bagatelizowanie, ani w obsesyjne sprawdzanie siebie. Właśnie dlatego w tym klastrze tak ważny jest tekst: jak odróżnić nerwicę od choroby somatycznej.

Jeżeli objawy układają się w przewlekły wzór napięcia, zamartwiania, unikania, kontroli, ataków paniki, objawów psychosomatycznych i życia coraz bardziej pod dyktando lęku, to istnieje duża szansa, że właśnie z tym masz do czynienia. Jeżeli natomiast pojawia się coś nowego, nagłego, nietypowego albo wyraźnie odbiegającego od tego, co znasz, wtedy nie zakładaj automatycznie, że to „znowu lęk”.

Jak sobie pomóc przy stanach lękowych?

Najpierw warto powiedzieć, czym pomaganie sobie nie jest. Nie jest ciągłym uspokajaniem siebie na siłę. Nie jest szukaniem jednej magicznej techniki, po której wszystko zniknie. Nie jest też niekończącym się kontrolowaniem objawów, ciała, myśli i życia. Właśnie to bardzo często cały lęk napędza.

Pomaganie sobie zaczyna się od tego, że przestajesz traktować każdy objaw jak dowód katastrofy. Zaczynasz rozumieć mechanizm. Widzisz, że lęk nakręca ciało, ciało nakręca myśli, myśli nakręcają kolejne reakcje, a Ty w tym wszystkim coraz bardziej próbujesz to wszystko kontrolować. I właśnie tam trzeba zacząć coś zmieniać.

Pomocne bywa:

• zobaczenie swojego mechanizmu, a nie tylko samych objawów,
• ograniczanie ciągłego sprawdzania siebie, ciała i reakcji,
• rezygnacja z kontroli, która miała dawać bezpieczeństwo, a w praktyce wzmacnia lęk,
• nauka innego odnoszenia się do objawów, zamiast automatycznego przerażania się nimi,
• praca nad tym, co ten lęk napędza głębiej: napięciem, konfliktem wewnętrznym, sposobem przeżywania, relacjami i wymaganiami wobec siebie.

To jest jednak dopiero punkt wyjścia. Jeżeli chcesz wejść głębiej w codzienną praktykę życia z lękiem i wychodzenia z tego mechanizmu, przejdź do tekstu: jak radzić sobie z lękiem.

Z tego obszaru przydadzą Ci się też: test na nerwicę oraz leki na nerwicę lękową.

Kiedy warto szukać profesjonalnego wsparcia?

Wtedy, gdy lęk nie jest już tylko czymś, co Cię męczy, ale czymś, co zaczyna organizować całe Twoje życie. Gdy większość dni wygląda podobnie: napięcie, objawy, analizowanie, unikanie, walka, zmęczenie. Gdy nie śpisz, nie funkcjonujesz normalnie, boisz się własnego ciała, własnych myśli albo codziennych sytuacji. Wtedy nie ma sensu udawać, że samo się ułoży.

U części osób potrzebna będzie dobra praca psychologiczna. U części również diagnostyka lub wsparcie objawowe, gdy stan jest naprawdę ciężki. Pisałem o tym szerzej tutaj: kiedy iść do psychiatry oraz dobry psycholog na nerwicę.

Czy da się wyjść ze stanów lękowych?

Tak, ale nie dlatego, że znajdziesz jedno cudowne zdanie, jedną tabletkę albo jedną technikę. Zwykle wychodzi się z tego wtedy, gdy zaczynasz rozumieć mechanizm, przestajesz żyć wyłącznie pod dyktando objawów i stopniowo zmieniasz to, co ten lęk napędza. U jednych dzieje się to szybciej, u innych dłużej. Ale samo to, że dziś żyjesz w stanie lękowym, nie oznacza jeszcze, że tak ma być zawsze.

I tu pojawia się też różnica między samą wiedzą a procesem. Wiedza może dużo uświadomić. Może pokazać, gdzie się nakręcasz, co robisz ze sobą i czego nie widzisz. Ale jeżeli potrzebujesz kroku po kroku, struktury, rytmu, pytań, testów i weryfikacji, wtedy sam artykuł zwykle nie wystarczy.

Właśnie dlatego stworzyłem kurs, który nie jest kolejnym zbiorem treści do przeczytania, lecz procesem przechodzenia przez mechanizm lęku krok po kroku. Jeżeli czujesz, że samo czytanie i rozumienie to już dla Ciebie za mało, możesz zobaczyć, jak działa kurs Wolni od Lęku.

Podsumowanie

Stany lękowe to nie tylko kilka objawów z listy. To często cały sposób funkcjonowania, w którym lęk przejmuje ciało, myśli, decyzje i codzienność. Dlatego pierwszym krokiem nie jest panika ani zgadywanie, lecz rozpoznanie mechanizmu, odróżnienie lęku od sytuacji wymagających diagnostyki i uporządkowanie tego, z czym naprawdę masz do czynienia.

Im szybciej człowiek przestaje traktować każdy objaw jak dowód katastrofy, a zaczyna rozumieć, z czym naprawdę ma do czynienia, tym większa szansa, że zacznie z tego wychodzić. Nie przez magię, lecz przez zrozumienie, pracę i zmianę tego, co do tej pory utrzymywało cały mechanizm.