Lęk wolnopłynący

Autor: Marek Daniel — twórca serwisu Wolni od lęku, autor kursu i książki o wychodzeniu z nerwicy lękowej.

Lęk wolnopłynący to jeden z najbardziej męczących rodzajów lęku, bo bardzo często nie ma jednego wyraźnego powodu. Człowiek nie zawsze potrafi powiedzieć: „boję się tego konkretnego wydarzenia”, „boję się tej jednej sytuacji” albo „to zaczyna się tylko wtedy, gdy coś się dzieje”. Zamiast tego pojawia się stałe, rozlane napięcie, niepokój, poczucie zagrożenia albo wewnętrzne czekanie na coś złego, choć nierzadko nic konkretnego się właśnie nie dzieje.

I właśnie dlatego lęk wolnopłynący potrafi być tak trudny do zrozumienia. Gdy człowiek boi się czegoś konkretnego, przynajmniej wie, do czego ten lęk przypisać. Tutaj bardzo często nie ma takiego komfortu. Jest po prostu niepokój w tle, napięcie w ciele, gonitwa myśli albo poczucie, że coś jest nie tak. Jeżeli chcesz najpierw uporządkować samo pojęcie lęku, przeczytaj też: co to jest lęk.

W praktyce wiele osób przez długi czas nie wie, że to w ogóle ma swoją nazwę. Myślą raczej, że „tak już mają”, że są przewrażliwieni, słabi psychicznie, nadmiernie napięci albo że po prostu z ich organizmem dzieje się coś dziwnego. A tymczasem bardzo często chodzi właśnie o lęk wolnopłynący, czyli lęk, który nie musi mieć jednego konkretnego obiektu, ale mimo to realnie przejmuje samopoczucie i codzienne funkcjonowanie.

Ten tekst dotyczy konkretnego rodzaju lęku, czyli lęku wolnopłynącego — rozlanego, przewlekłego i trudnego do przypisania do jednej przyczyny. Jest częścią sekcji jak rozpoznać nerwicę. Jeżeli chcesz zrozumieć temat szerzej, przeczytaj też: co to jest lęk, czym są stany lękowe oraz nerwica lękowa.

Czym jest lęk wolnopłynący?

Lęk wolnopłynący to stan, w którym człowiek odczuwa przewlekły, rozlany niepokój, ale nie zawsze potrafi wskazać jeden konkretny powód. To nie jest typowy lęk sytuacyjny w rodzaju: „boję się egzaminu”, „boję się lotu samolotem” albo „boję się wystąpienia publicznego”. Tutaj napięcie często jest obecne w tle życia. Może raz być mocniejsze, raz słabsze, ale cały czas daje psychice komunikat, że coś może być nie tak.

To właśnie ten rodzaj lęku sprawia, że człowiek potrafi obudzić się rano już z napięciem, chodzić przez pół dnia z ciężarem w klatce piersiowej, nie umieć się rozluźnić mimo braku realnego zagrożenia, a wieczorem dalej analizować, czy na pewno wszystko jest w porządku. Niepokój jakby krąży po psychice, przyczepia się do różnych tematów i szuka sobie kolejnych uzasadnień.

To ważne: brak jednego konkretnego powodu nie oznacza, że ten lęk jest „wymyślony”. On jest realnie odczuwany. Człowiek naprawdę czuje napięcie, naprawdę czuje niepokój, naprawdę czuje przeciążenie. Problem polega tylko na tym, że źródło nie zawsze wygląda jak jedno wyraźne wydarzenie. Czasem jest to raczej cały wewnętrzny sposób funkcjonowania.

Jak odczuwa się lęk wolnopłynący?

Najczęściej nie wygląda to spektakularnie, tylko właśnie podstępnie. Człowiek nie musi wpadać codziennie w pełne ataki paniki, żeby żyć w silnym lęku. Czasem przez większość dnia towarzyszy mu po prostu:

• stałe napięcie w ciele,
• wewnętrzny niepokój bez wyraźnej przyczyny,
• poczucie zagrożenia „w tle”,
• trudność w rozluźnieniu się,
• nadmierne analizowanie przyszłości,
• czekanie na coś złego,
• przeskakiwanie myślami z jednego lękowego tematu na drugi,
• trudność w odpoczynku psychicznym.

Właśnie dlatego ten stan bywa mylący. Człowiek nie zawsze powie: „mam lęk”, tylko raczej: „ciągle jestem spięty”, „nie umiem się wyłączyć”, „coś mnie trzyma”, „ciągle czuję niepokój”, „jakby moje ciało cały czas było w gotowości”. I to jest bardzo ważne, bo wiele osób zaczyna wtedy szukać wyłącznie przyczyn somatycznych, nie widząc jeszcze, że chodzi o rozlany mechanizm lękowy.

Jeżeli ten lęk zaczyna mocno przejmować ciało, przeczytaj też tekst dolegliwości psychosomatyczne. To bardzo często idzie ze sobą w parze.

Skąd bierze się lęk wolnopłynący?

Tu właśnie zaczyna się najważniejsza część. Lęk wolnopłynący bardzo często nie bierze się z jednego wydarzenia, tylko z dłuższego życia w określony sposób. Może być skutkiem przewlekłego napięcia, nadmiernej kontroli, tłumienia emocji, ciągłego analizowania, życia w poczuciu zagrożenia, neurotycznego podejścia do siebie i świata albo długotrwałego przeciążenia psychicznego.

Innymi słowy: człowiek nie zawsze żyje w lęku przed czymś konkretnym. Czasem żyje w takim stylu wewnętrznym, który cały czas produkuje napięcie. To może być ciągła gotowość, przewidywanie najgorszego, szukanie pewności, trudność w odpuszczeniu, nieumiejętność bycia w niepewności albo ciągły wewnętrzny przymus kontroli. Jeżeli to jest Ci bliskie, przeczytaj też: kontrola w nerwicy oraz uciekanie od emocji.

Bardzo często wygląda to tak: najpierw człowiek żyje długo w napięciu, potem organizm zaczyna być coraz bardziej przeciążony, a na końcu lęk przestaje potrzebować jednego konkretnego powodu. Staje się stanem bazowym, z którego później wyrastają kolejne objawy, kolejne myśli i kolejne obawy.

Lęk wolnopłynący a nerwica lękowa

Bardzo wiele osób z nerwicą lękową doświadcza właśnie czegoś takiego. Nie zawsze chodzi o jedną konkretną fobię czy jedną konkretną sytuację. Czasem człowiek po prostu żyje w lęku, a ten lęk raz przyczepia się do zdrowia, raz do serca, raz do przyszłości, raz do psychiki, raz do relacji, a czasem po prostu jest obecny jako rozlane napięcie.

To jest bardzo ważne rozróżnienie. W lęku wolnopłynącym obiekt lęku może się zmieniać, ale sam mechanizm pozostaje ten sam. Dlatego człowiek często ma wrażenie, że „już jedną rzecz wyjaśnił”, „jednego lęku się pozbył”, ale za chwilę jego psychika znajduje następny temat do nakręcania. Nie dlatego, że poprzedni problem był prawdziwy, tylko dlatego, że sam mechanizm lękowy nadal działa.

I właśnie dlatego przy lęku wolnopłynącym nie wystarczy rozwiązać jednego konkretnego tematu. Trzeba zobaczyć całą konstrukcję psychiki, która ten lęk stale produkuje.

Czy lęk wolnopłynący daje objawy fizyczne?

Tak — i bardzo często właśnie to najbardziej myli człowieka. Kiedy lęk jest przewlekły i rozlany, ciało potrafi przez długi czas funkcjonować w trybie przeciążenia. Wtedy mogą pojawiać się:

• napięcie mięśniowe,
• ścisk w klatce piersiowej,
• trudność z głębokim oddechem,
• uczucie ciężaru lub niepokoju w brzuchu,
• zawroty głowy,
• problemy ze snem,
• kołatanie serca,
• przemęczenie,
• wrażenie ciągłej gotowości organizmu.

To nie znaczy, że każda taka dolegliwość jest od razu lękiem. Jeżeli objawy są nowe, gwałtowne albo budzą uzasadniony niepokój, trzeba podejść do tematu rozsądnie. Ale jeżeli człowiek żyje długo w napięciu i jego ciało od dawna reaguje przeciążeniem, to bardzo często właśnie tak wygląda psychosomatyczny wymiar lęku wolnopłynącego.

W tym miejscu dobrze wrócić też do tekstu jak odróżnić nerwicę od choroby somatycznej, bo właśnie przy rozlanym lęku wiele osób najmocniej gubi się na poziomie ciała.

Po czym poznać, że to może być lęk wolnopłynący?

Najczęściej po tym, że:

• niepokój jest obecny przez dużą część dnia,
• nie ma jednej stałej przyczyny, ale temat lęku ciągle się zmienia,
• psychika stale szuka czegoś, czym mogłaby się zająć lękowo,
• trudno się naprawdę rozluźnić nawet przy pozornym spokoju,
• ciało żyje w napięciu, mimo że nic konkretnego się właśnie nie dzieje,
• po uspokojeniu jednej obawy szybko pojawia się kolejna,
• człowiek ma poczucie, że cały czas „coś wisi w powietrzu”.

To właśnie dlatego ten rodzaj lęku jest tak męczący. Nie daje jasnego przeciwnika. Nie daje jednej sytuacji do rozwiązania. On bardziej rozlewa się po codzienności i powoli podporządkowuje ją sobie.

Co pomaga przy lęku wolnopłynącym?

Przede wszystkim nie pomaga obsesyjne szukanie jednej przyczyny „tu i teraz”, jeśli problem jest bardziej rozlany i głębszy. W takim stanie najczęściej pomaga:

• zrozumienie samego mechanizmu lęku,
• ograniczenie ciągłego sprawdzania siebie,
• mniejsza potrzeba kontroli i pewności,
• większa zgoda na chwilową niepewność i dyskomfort,
• powrót do bardziej normalnego życia mimo napięcia,
• praca nad głębszym sposobem funkcjonowania, a nie tylko nad objawem.

To właśnie dlatego przy lęku wolnopłynącym bardzo ważne jest nie tylko pytanie „jak mam się uspokoić?”, ale również: „co w moim sposobie życia, reagowania i przeżywania stale produkuje to napięcie?„. Bez tego człowiek może latami gasić pojedyncze pożary, a i tak dalej żyć w tym samym mechanizmie.

Dlatego warto przeczytać też: jak radzić sobie z lękiem oraz uciekanie od emocji. To są teksty, które bardzo dobrze pokazują, co dzieje się głębiej pod powierzchnią samego objawu.

Podsumowanie

Lęk wolnopłynący to lęk rozlany, przewlekły i często trudny do przypisania do jednej konkretnej przyczyny. Właśnie dlatego potrafi być tak wyczerpujący. Człowiek żyje w napięciu, ale nie zawsze wie dokładnie, czego się boi. To nie znaczy, że problem jest mniej realny. Często oznacza tylko, że mechanizm działa głębiej i szerzej niż pojedyncza sytuacja.

Jeżeli ten temat jest Ci bliski, nie zatrzymuj się tylko na pytaniu, jak uciszyć objaw. Dużo ważniejsze jest pytanie, co stale produkuje ten lęk. To właśnie tam zaczyna się realna praca nad wyjściem z tego mechanizmu.