Dolegliwości psychosomatyczne

Autor: Marek Daniel — twórca serwisu Wolni od lęku, autor kursu i książki o wychodzeniu z nerwicy lękowej.

Dolegliwości psychosomatyczne to realne objawy fizyczne lub psychiczne, które mogą pojawiać się pod wpływem przewlekłego lęku, stresu i napięcia emocjonalnego. To nie są objawy „udawane”, „wymyslone” ani „tylko w głowie”. Są odczuwane naprawdę i potrafią bardzo mocno przestraszyć. Właśnie dlatego wiele osób z zaburzeniami lękowymi trafia najpierw do lekarzy różnych specjalizacji, zanim zacznie brać pod uwagę, że ciało może reagować także na przeciążenie psychiczne.

Najważniejsze pytania brzmią więc tak: skąd biorą się dolegliwości psychosomatyczne, jakie objawy pojawiają się najczęściej, jak odróżniać psychosomatykę od choroby somatycznej i co robić, gdy ciało zaczyna reagować tak silnie, jakby naprawdę było na coś chore?

Ten tekst dotyczy przede wszystkim objawów psychosomatycznych, czyli tego, jak psychika i lęk potrafią przejmować ciało. Jest częścią sekcji jak rozpoznać nerwicę. Jeżeli chcesz zobaczyć temat szerzej, przeczytaj też: nerwica lękowa, jak odróżnić nerwicę od choroby somatycznej oraz lęk wolnopłynący.

Czym są dolegliwości psychosomatyczne?

Najpróściej mówiąc, są to objawy odczuwane w ciele lub psychice, które mają związek z długotrwałym napięciem emocjonalnym, przeciążeniem układu nerwowego i lękowym sposobem reagowania. Mogą dotyczyć wielu układów organizmu: serca, układu pokarmowego, oddechowego, mięśniowego, neurologicznego czy seksualnego. U jednych osób dominują bóle i napięcia, u innych zawroty głowy, kołatanie serca, duszności albo bardzo niepokójące odczucia psychiczne, takie jak derealizacja i depersonalizacja.

To, że objaw ma związek z lękiem, nie oznacza, że nie jest prawdziwy. Oznacza tylko tyle, że jego źródłem jest stan psychiczny, a nie uszkodzenie konkretnego narządu. I właśnie to bywa tak trudne do przyjęcia, bo ciało potrafi reagować bardzo przekonująco.

Jednocześnie trzeba zachować rozsądek: nowe, gwałtowne, bardzo nasilone albo nietypowe objawy zawsze warto skonsultować z lekarzem, zamiast z góry zakładać, że to wyłącznie psychosomatyka. Dopiero po rozsądnej diagnostyce łatwiej jest spokojniej spojrzeć na wpływ emocji i lęku na ciało.

Jeżeli właśnie to pytanie najbardziej Cię męczy, wróć też do osobnego tekstu jak odróżnić nerwicę od choroby somatycznej.

Na początku była myśl

U wielu osób właśnie tutaj zaczyna się cały mechanizm. Pojawia się myśl, a potem sposób reakcji na tę myśl. Najczęściej będzie to klasyczne „a co jeśli…?”. Sama myśl jeszcze niczego nie przesądza, ale kiedy nadamy jej duże znaczenie, organizm może zacząć reagować tak, jakby zagrożenie było realne i bliskie.

Jeżeli więc na myśl reagujemy przysłowiowym machnęciem ręką, zwykle nic wielkiego się nie dzieje. Gorzej, gdy nadajemy myśli wartość i znaczenie, analizujemy ją, karmimy lękiem i zaczynamy traktować jak sygnał realnego zagrożenia. Wtedy organizm uruchamia określone reakcje biochemiczne i fizjologiczne. Gdy zdarzy się to raz, nie musi mieć większego znaczenia. Ale jeśli dzieje się stale, mogą zacząć pojawiać się dolegliwości psychosomatyczne.

Właśnie dlatego tak ważne jest rozumienie samego lęku. Psychosomatyka nie bierze się znikąd. Zwykle jest skutkiem utrwalonego sposobu przeżywania, interpretowania i reagowania.

Reakcja organizmu na zagrożenie

W ten sposób organizm staje się wykonawcą naszego sposobu reakcji na zagrożenie. Kiedy myśli katastroficznych jest dużo, kiedy człowiek tkwi w nich całymi dniami, tygodniami czy miesiącami, napięcie bywa tak duże, że ciało zaczyna reagować wieloma objawami jednocześnie. Mogą pojawić się bóle, ściski, pulsowanie, zawroty głowy, skoki ciśnienia, bezsenność, napięcia mięśniowe czy zaburzenia trawienia. To są reakcje organizmu na przewlekle przeżywane zagrożenie, nawet jeśli samo zagrożenie ma głównie charakter wyobrażony albo interpretacyjny.

Nie ma tu nic magicznego. Organizm reaguje na to, co odbiera jako niebezpieczeństwo. I właśnie dlatego praca nad psychosomatyką nie polega wyłącznie na walce z samym objawem, ale na zmianie relacji z lękiem, myślami i napięciem.

Jak odróżniać psychosomatykę od choroby?

To jedno z najtrudniejszych pytań dla osoby z lękiem. Problem polega na tym, że dolegliwości psychosomatyczne są realne i w odczuciu mogą być nie do odróżnienia od objawów choroby somatycznej. Dlatego wiele osób przez długi czas szuka wyjaśnienia wyłącznie w badaniach, kolejnych wizytach i następnych specjalistach.

Rozsądne podejście wygląda tak: najpierw wykluczasz to, co trzeba wykluczyć. Jeżeli lekarz nie widzi groźnej przyczyny, objawy powtarzają się w okresach napięcia, zmieniają się w zależności od stresu, pory dnia, sytuacji życiowej albo treści myśli, wtedy coraz bardziej prawdopodobne staje się tło psychosomatyczne. Właśnie to założenie pozwala stopniowo odzyskiwać spokój i zacząć pracę nad sobą, zamiast bez końca uciekać w poszukiwanie kolejnej katastrofy.

Najważniejsza nie jest tu pewność absolutna, ale zaufanie do procesu diagnostycznego i stopniowa akceptacja tego, jak działa organizm. W pracy z nerwicą to jeden z kluczowych momentów. Jeżeli ten temat szczególnie Cię dotyczy, wróć też do tekstu jak odróżnić nerwicę od choroby somatycznej.

Typowe objawy psychosomatyczne fizyczne

• ból, pieczenie, kłucie serca albo dyskomfort w klatce piersiowej,
• ściskanie w okolicach mostka i napięte mięśnie,
• szybkie bicie serca, wrażenie nieregularnego rytmu, kołatanie serca,
• skoki ciśnienia,
• duszności, zadyszka, brak tchu,
• zawroty głowy albo uczucie pustki w głowie,
• ścisk wokół głowy, uczucie nałożonego kasku,
• częste bóle głowy, migreny,
• wrażenie ciśnienia w głowie, zatykanie uszu,
• sztywność karku, barków i szczękościsk,
• drętwienie, mrowienie, parestezje,
• nadwrażliwość na światło i hałas,
• szumy uszne, dzwonienie, piszczenie albo pulsowanie,
• niewyraźne widzenie, widzenie „za mgłą”,
• nudności, bóle żołądka, ściskanie w okolicach przepony,
• zgaga, pieczenie języka,
• biegunki albo zaparcia,
• suchość w ustach lub nosie,
• brak apetytu albo mdłości na myśl o jedzeniu,
• wymioty,
• bezsenność albo nadmierna senność w ciągu dnia,
• budzenie się z odczuciem bezdechu lub paniki,
• uczucie silnego ciepła albo zimna na fragmentach skóry lub w kończynach,
• słabość mięśni nóg, rąk i ramion,
• niepewny krok, uczucie osłabienia nóg,
• nagłe osłabienia, uczucie „zaraz zemdleję”,
• wysypki skórne, świąd skóry, nasilenie reakcji alergicznych,
• bóle mięśni, stawów, skurcze i stale napięte mięśnie,
• poczucie ścisków brzucha, głowy albo innych części ciała,
• wzrost temperatury ciała albo uczucie rozgrzania,
• odczucia „wstrząsu elektrycznego” w różnych miejscach ciała,
• przelewanie w głowie,
• chroniczne zmęczenie i przytłaczające wyczerpanie,
• zadyszka przy małym wysiłku,
• dreszcze, uczucie zimna, zimne kończyny,
• wypieki na twarzy, zaczerwieniona skóra, palenie skóry, uderzenia gorąca,
• zaburzenia seksualne, spadek libido albo jego wzrost,
• utrata masy ciała albo jej zwiększenie.

To oczywiście nie jest lista zamknięta. Psychosomatyka potrafi przybierać bardzo różne formy. Jeżeli chcesz zgłębić konkretne obszary, które szczególnie cię dotyczą, przeczytaj osobne artykuły: nerwica a duszność — hiperwentylacja i gula w gardle, nerwica a żołądek i jelita oraz bezsenność a nerwica. Jeżeli zastanawiasz się, czy twoje objawy wpisują się szerzej w mechanizm zaburzeń lękowych, możesz zrobić również test na nerwicę.

Typowe objawy psychosomatyczne psychiczne

• depersonalizacja, czyli poczucie odcięcia od własnego ciała, nieczucie ciała, patrzenie na siebie z boku albo nierealność co do własnej osoby,
• derealizacja, czyli widzenie świata jak przez szybę lub zasłonę, nierealność otoczenia, obcość bliskich osób albo zmiana poczucia odległości,
• brak koncentracji i silne rozkojarzenie,
• niemożność odczuwania radości i spokoju,
• poczucie odmiennego stanu rzeczywistości, odizolowania albo deja vu,
• dezorientacja,
• powtarzające się obsesyjne myślenie o chorobach i śmierci,
• myślenie egzystencjalne,
• trudności z myśleniem podczas rozmowy przez brak koncentracji,
• pogorszenie pamięci,
• drażliwość i gniew,
• bezradność, poczucie osamotnienia i niezrozumienia.

Jeżeli szczególnie przerażają Cię objawy odrealnienia, zajrzyj też do osobnego tekstu o derealizacji i depersonalizacji. Dla wielu osób właśnie te objawy są jednymi z najbardziej niepokójących.

Co robić, gdy objawy są psychosomatyczne?

Pierwszym krokiem jest rozsądna diagnostyka. Drugim — zauważenie związku między objawami a napięciem psychicznym. Trzecim — praca nad mechanizmem, który te objawy podtrzymuje. W praktyce oznacza to większą akceptację, mniej katastroficznego interpretowania objawów, ograniczanie ciągłego sprawdzania siebie i stopniowe odzyskiwanie zaufania do własnego organizmu.

Dolegliwości psychosomatyczne zwykle nie słabną dlatego, że człowiek wygra z nimi siłą. Zaczynają słabnąć wtedy, gdy układ nerwowy stopniowo przestaje być stale stawiany w stan alarmu. Właśnie dlatego tak ważna jest praca nad lękiem, myślami, napięciem i sposobem reagowania, a nie tylko nad samym objawem.

Bardzo często za psychosomatyką nie stoi jeden konkretny lęk, ale bardziej rozlane, przewlekłe napięcie obecne w tle codzienności. Jeżeli chcesz lepiej zrozumieć taki mechanizm, przeczytaj też: lęk wolnopłynący.

Jeżeli chcesz przejść od samego rozumienia do praktyki, wróć także do tekstów jak radzić sobie z lękiem oraz leki na nerwicę lękową, jeśli rozważasz różne formy wsparcia.

Podsumowanie

Dolegliwości psychosomatyczne to fizyczne i psychiczne symptomy, które mogą pojawiać się w wyniku chronicznego stresu i lęku. Są naprawdę odczuwalne i mogą dotyczyć wielu układów ciała. Pierwszym krokiem do ich opanowania jest rozsądne wykluczenie innych przyczyn, a potem akceptacja własnego stanu i praca nad mechanizmem reakcji na myśli oraz napięcie.

Jeżeli chcesz uporządkować ten temat jeszcze szerzej, wróć również do tekstów co to jest lęk, nerwica lękowa, jak odróżnić nerwicę od choroby somatycznej oraz atak paniki.