Nerwica a serce – kołatanie serca, ból w klatce piersiowej i lęk przed zawałem

Autor: Marek Daniel — twórca serwisu Wolni od lęku, autor kursu i książki o wychodzeniu z nerwicy lękowej.

Nerwica a serce to jeden z najbardziej przerażających tematów w całej psychosomatyce lękowej. Dzieje się tak dlatego, że kołatanie serca, ból w klatce piersiowej, uczucie ucisku, ścisku, szybkiego pulsu czy nagłej słabości bardzo łatwo interpretować jak objawy zawału albo innej poważnej choroby kardiologicznej. Człowiek czuje wtedy, że dzieje się coś naprawdę groźnego, a im bardziej się boi, tym mocniej reaguje ciało.

To właśnie dlatego wiele osób z zaburzeniami lękowymi trafia najpierw do lekarzy, wykonuje badania i przez długi czas nie dopuszcza myśli, że źródłem problemu może być lęk, a nie chore serce. I trzeba to powiedzieć jasno: takie objawy potrafią być bardzo przekonujące. To nie są objawy „udawane”. Są realnie odczuwane i potrafią budzić ogromny strach. Jeżeli chcesz najpierw szerzej zrozumieć sam mechanizm tej emocji, przeczytaj też: Co to jest lęk?. Podobnie jak w przypadku serca, wielu ludzi z nerwicą podejrzewa u siebie tarczycę — bo objawy nakładają się bardzo mocno. Więcej o tej pułapce: nerwica a tarczyca.

Ten artykuł nie ma zastąpić rozsądnej oceny medycznej. Ma pomóc zrozumieć, dlaczego lęk tak często uderza właśnie w serce, jak wygląda błędne koło tych objawów, czym różni się odpowiedzialna diagnostyka od nakręcania się i jak nie robić z każdej reakcji organizmu zapowiedzi katastrofy. Artykuł jest częścią sekcji jak rozpoznać nerwicę. W szerszym ujęciu temat ten łączy się także z tekstami: Dolegliwości psychosomatyczne, Nerwica lękowa – czym jest i jak ją rozpoznać? oraz Jak odróżnić nerwicę od choroby somatycznej?.

Dlaczego lęk tak często uderza właśnie w serce?

Serce jest dla człowieka symbolem życia. Dlatego właśnie każda zmiana jego pracy potrafi tak silnie przestraszyć. Kiedy czujesz mocniejsze bicie, szybszy puls, „przeskoki”, ucisk w klatce piersiowej albo dziwne kłucie, bardzo łatwo pojawia się myśl: „to coś z sercem”. A kiedy pojawia się taka myśl, organizm reaguje jeszcze większym napięciem, pobudzeniem i lękiem. W ten sposób objaw szybko zaczyna nakręcać następny objaw.

W praktyce wiele osób nie boi się wyłącznie samego bólu czy kołatania. Boją się raczej tego, co ten objaw ma oznaczać. Czyli: zawału, zatrzymania krążenia, omdlenia, nagłej śmierci, utraty kontroli albo tego, że „tym razem to już naprawdę coś poważnego”. To właśnie interpretacja w dużym stopniu decyduje o tym, jak silnie objaw zostanie przeżyty. Im więcej katastroficznego znaczenia, tym większy lęk. Im większy lęk, tym mocniejsza reakcja organizmu.

Dlatego temat „nerwica a serce” nie jest tylko tematem kardiologicznym. To także temat nadawania znaczenia objawom, potrzeby kontroli i lękowego monitorowania ciała. Jeżeli chcesz lepiej zrozumieć sam mechanizm kontrolowania organizmu i ciągłego sprawdzania, przeczytaj również: Kontrola w nerwicy.

Jakie objawy sercowe najczęściej pojawiają się przy nerwicy?

• kołatanie serca – uczucie mocnego, szybkiego albo bardzo wyraźnego bicia serca,
• przyspieszony puls albo wrażenie, że serce „bije za szybko”,
• uczucie nieregularnego rytmu, „przeskakiwania”, „zatrzymywania się” lub „szarpnięć” w klatce piersiowej,
• ból w klatce piersiowej – kłucie, pieczenie, ścisk, ucisk, rozpieranie lub dyskomfort,
• uczucie ciężaru w klatce piersiowej albo trudności z pełnym oddechem,
• duszność i wrażenie, że serce „nie wyrabia”,
• zawroty głowy, osłabienie, miękkie nogi, uczucie omdlenia,
• zimne poty, drżenie, napięcie i nagły przypływ przerażenia,
• skupienie na tętnie, ciśnieniu, rytmie i pracy serca niemal przez cały dzień,
• lęk, że zaraz dojdzie do zawału, zatrzymania akcji serca albo zasłabnięcia.

Te objawy mogą pojawiać się nagle albo falami. U jednych osób są krótkie i gwałtowne, u innych bardziej przewlekłe i rozlane. Czasem dominują same kołatania, czasem ból w klatce piersiowej, a czasem całe połączenie objawów: serce, oddech, zawroty głowy i silny lęk. To właśnie dlatego temat ten bardzo często łączy się z atakiem paniki oraz z stanami lękowymi.

Gdzie boli serce przy nerwicy?

To pytanie ludzie zadają bardzo często, bo próbują po samym miejscu bólu rozstrzygnąć, czy chodzi o serce, czy o nerwicę. Problem polega na tym, że ból lękowy i psychosomatyczny bywa bardzo zmienny. U jednych pojawia się w okolicy mostka, u innych bardziej po lewej stronie klatki piersiowej, jeszcze u innych jako kłucie, ucisk, pieczenie, ścisk albo dziwne napięcie trudne do nazwania. Może trwać chwilę, może wracać, może się przenosić i może nasilać się wtedy, gdy człowiek zaczyna się na nim koncentrować.

Właśnie ta zmienność bardzo często jeszcze bardziej nakręca lęk. Człowiek myśli: „skoro dziś boli inaczej niż wczoraj, to może tym razem to coś innego”. Tymczasem przy objawach lękowych ciało rzadko zachowuje się w sposób „podręcznikowy”. Reakcje organizmu są podatne na napięcie, uwagę, sposób oddychania, zmęczenie, pozycję ciała i poziom stresu. To sprawia, że sam opis bólu nie wystarcza, by po samemu wydać wyrok o sercu.

To dlatego tak ważne jest, aby nie robić z tego artykułu narzędzia do samodiagnozy „na ślepo”, tylko potraktować go jako pomoc w rozumieniu mechanizmu lękowego. Jeżeli w Twoim przypadku temat bólu i objawów z ciała stale wraca, przeczytaj też: Jak odróżnić nerwicę od choroby somatycznej?.

Jak działa błędne koło: serce, lęk i jeszcze większy lęk?

Mechanizm zwykle zaczyna się od objawu albo myśli o sercu. Ktoś poczuje jedno mocniejsze uderzenie serca, lekki ucisk, szybszy puls po stresie albo chwilowy zawrót głowy. Natychmiast pojawia się interpretacja: „coś jest nie tak”. Ta myśl uruchamia lęk, a lęk zwiększa napięcie, przyspiesza oddech, podnosi pobudzenie i sprawia, że człowiek jeszcze mocniej wsłuchuje się w serce. Wtedy objawy robią się jeszcze bardziej wyraźne.

objaw → lęk → monitorowanie serca → większe pobudzenie organizmu → mocniejsze objawy → jeszcze większy lęk

W praktyce wiele osób żyje wtedy niemal w ciągłym skanowaniu klatki piersiowej. Sprawdza puls, ciśnienie, rytm, oddychanie, obserwuje, czy serce bije za mocno, za szybko, zbyt nierówno. Problem polega na tym, że to monitorowanie nie uspokaja trwale. Ono zwykle utrwala przekonanie, że zagrożenie naprawdę istnieje i że trzeba być stale czujnym.

Bardzo podobnie działa kompulsywne mierzenie ciśnienia, pulsu, saturacji, czytanie o zawale, szukanie w internecie opisów arytmii i porównywanie własnych objawów z historiami innych ludzi. Człowiek ma wrażenie, że walczy o bezpieczeństwo, a w rzeczywistości często tylko podtrzymuje lęk. Ten sam mechanizm zobaczysz też w tekście: Hipochondria, czyli lęk o zdrowie.

Nerwica a serce – czy to naprawdę może przypominać zawał?

Tak. I właśnie dlatego ten temat jest tak obciążający psychicznie. Objawy lękowe potrafią obejmować ból lub dyskomfort w klatce piersiowej, kołatanie serca, duszność, zimne poty, nudności, zawroty głowy, osłabienie i ogromne poczucie zagrożenia. To zestaw, który łatwo odczytać jako zawał albo inny nagły problem kardiologiczny.

Trzeba jednak zachować rozsądek: to, że lęk może dawać takie objawy, nie oznacza, że każdy ból w klatce trzeba automatycznie zrzucić na nerwicę. Właśnie dlatego tak ważna jest odpowiedzialna ocena medyczna, zwłaszcza gdy objawy są nowe, silne, nietypowe albo budzą realne wątpliwości. Równocześnie trzeba pamiętać, że ogromna część osób z nerwicą naprawdę przeżywa te objawy jak stan zagrożenia życia, mimo że źródłem nie jest choroba serca.

Właśnie dlatego tak wiele osób po wykluczeniu poważniejszych przyczyn nadal nie czuje spokoju. Problem nie leży już wtedy tylko w samym objawie, ale w relacji do objawu: w interpretacji, kontroli, strachu i stałym oczekiwaniu najgorszego.

Czy EKG wykryje nerwicę serca?

Nie. EKG nie wykrywa nerwicy, ponieważ nie jest ona chorobą kardiologiczną, tylko problemem lękowym. Badania kardiologiczne mogą pomóc ocenić, czy nie ma innych przyczyn dolegliwości, ale same w sobie nie „pokazują lęku” jakiegoś specjalnego zapisu nerwicowego.

To bardzo ważne, bo wiele osób wpada w pułapkę myślenia: „jeśli badanie nic nie pokazało, to pewnie było zrobione za wcześnie, źle albo czegoś nie uchwyciło”. I tak zaczyna się seria kolejnych sprawdzeń. Tymczasem nawet prawidłowe badania nie uspokajają, jeśli problemem jest ciągła potrzeba absolutnej pewności. Taki mechanizm bardzo mocno wiąże się z osobowością, neurotyzmem i odpowiedzialnością. Zajrzyj też tutaj: Czym jest neurotyzm? oraz Odpowiedzialność i nerwica.

Czy nerwica może uszkodzić serce?

To jedno z najczęstszych pytań. W praktyce ludzie boją się, że częste kołatania, szybki puls, skoki napięcia i ciągły lęk „wykończą serce”. Najważniejsze jest tu rozróżnienie dwóch rzeczy: objawów lękowych oraz realnej choroby kardiologicznej. Sam lęk potrafi bardzo mocno pobudzać organizm i sprawiać, że serce pracuje szybciej lub bardziej wyraźnie, ale nie można z samego odczucia wyciągać wniosku, że doszło do uszkodzenia serca.

Najczęściej największym problemem nie okazuje się samo serce, lecz ciągłe życie w alarmie. Organizm jest stale spięty, człowiek źle śpi, monitoruje ciało, szybko się przeraża i nie umie się wyciszyć. To wyniszcza psychicznie, a niekiedy także fizycznie przez przewlekłe napięcie, ale nadal nie oznacza automatycznie, że każda reakcja serca jest dowodem choroby. Dlatego tak ważne jest, by po rozsądnym wykluczeniu niepokojących przyczyn nie wracać bez końca do tej samej spirali sprawdzania.

Kiedy objawy sercowe przy nerwicy nasilają się najbardziej?

Bardzo często nasilają się wtedy, gdy organizm jest już przeciążony: przy stresie, przemęczeniu, niewyspaniu, po kofeinie, po silnych emocjach, po kłótni, w napięciu społecznym, a także wtedy, gdy człowiek zaczyna wsłuchiwać się w klatkę piersiową i czekać na kolejny objaw. U części osób objawy przychodzą wieczorem albo w nocy, gdy wreszcie robi się cicho i uwaga bardziej kieruje się do środka. U innych pojawiają się po wysiłku, bo to właśnie wtedy szybkie bicie serca uruchamia lękową interpretację.

Bardzo charakterystyczne jest też to, że objawy lubią wracać falami. Kiedy człowiek przez jakiś czas czuje się lepiej, zaczyna wierzyć, że problem minął. Potem pojawia się jeden mocniejszy sygnał z ciała i wszystko wraca z pełną siłą. To nie musi znaczyć, że „nagle rozwinęła się choroba serca”. Często oznacza po prostu, że mechanizm lękowy znowu został uruchomiony.

Jeżeli podobnie przeżywasz również inne objawy z ciała, zajrzyj do tekstów: Dolegliwości psychosomatyczne oraz Bezsenność i nerwica.

Co robić, gdy serce zaczyna mocno walić i pojawia się lęk?

Przede wszystkim nie dokładać od razu kolejnej fali katastrofy. To oczywiście łatwo powiedzieć i trudno zrobić, ale właśnie tutaj zaczyna się zmiana. Kiedy serce zaczyna mocno bić, większość osób natychmiast próbuje sprawdzić: ile mam pulsu, czy to równo, czy zaraz zemdleję, czy to zawał. Tymczasem takie zachowania często tylko wzmacniają alarm.

Pomocne bywa zatrzymanie się i zauważenie, co dokładnie się dzieje: „czuję kołatanie”, „boję się, że to zawał”, „moje ciało weszło w alarm”. Już samo oddzielenie objawu od interpretacji bywa pierwszym krokiem do przerwania spirali. Nie chodzi tu o udawanie, że nic się nie dzieje, tylko o to, by nie dokładać kolejnych warstw paniki do już pobudzonego organizmu.

W dalszej perspektywie najwięcej daje nie doraźne uspokajanie objawu, lecz praca nad całym mechanizmem: relacją do serca, interpretacją doznań z ciała, potrzebą kontroli, niepewnością i nawykiem sprawdzania. Właśnie dlatego warto sięgnąć także do tekstów z hubów Jak wyjść z nerwicy oraz Osobowość a nerwica.

Kiedy warto skonsultować objawy medycznie?

Nowe, nagłe, wyraźnie nasilone, nietypowe albo budzące uzasadnione wątpliwości objawy zawsze warto potraktować odpowiedzialnie. Rozsądna diagnostyka nie stoi w sprzeczności z rozumieniem psychosomatyki. Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy badania i konsultacje stają się sposobem na chwilowe uspokojenie lęku i trzeba je powtarzać bez końca, bo ulga trwa tylko moment.

Innymi słowy: odpowiedzialność tak, kompulsja nie. Właśnie na tym polega dojrzałe podejście do własnego zdrowia. Nie na ignorowaniu objawów, ale też nie na życiu w nieustannym alarmie. Jeżeli trudno Ci odnaleźć ten balans, przeczytaj również: Jak odróżnić nerwicę od choroby somatycznej?, Kiedy iść do psychiatry? oraz Dobry psycholog na nerwicę.

Jak wyjść z lęku o serce?

Najpierw trzeba zobaczyć, że problemem nie jest wyłącznie samo serce, ale cały sposób przeżywania objawów. Człowiek z lękiem o serce nie boi się tylko kołatania. On boi się tego, co według niego to kołatanie oznacza. Dlatego sama wiedza medyczna zwykle nie wystarcza, jeśli dalej działa katastroficzna interpretacja, ciągła kontrola i życie „na wszelki wypadek”.

Zmiana zaczyna się wtedy, gdy człowiek przestaje bez końca karmić ten mechanizm: mniej sprawdza, mniej googluje, mniej analizuje, mniej utożsamia każde przyspieszenie tętna z zagrożeniem życia. Równocześnie zaczyna pracować głębiej nad lękiem, osobowością, kontrolą, napięciem i sposobem myślenia. Właśnie dlatego wyjście z tego problemu bardzo często nie polega na „uspokojeniu serca”, ale na przebudowie relacji do własnego ciała i zagrożenia.

Jeżeli szukasz dalszego kierunku pracy, przeczytaj też: Jak radzić sobie z lękiem?, Jak wyjść z nerwicy oraz Leki na nerwicę lękową.