Odpowiedzialność i nerwica

Autor: Marek Daniel — twórca serwisu Wolniodleku.pl®, autor kursu i książki o wychodzeniu z nerwicy lękowej.

Czym jest odpowiedzialność? To pytanie jest dużo trudniejsze, niż wydaje się na pierwszy rzut oka. W kontekście nerwicy temat ten okazuje się wręcz kluczowy, bo brak odpowiedzialności lub jej błędne rozumienie bardzo często podtrzymują lęk, napięcie, unikanie i życie w pozycji ofiary. W moim rozumieniu odpowiedzialność nie polega przede wszystkim na moralnym ocenianiu siebie i innych. Jej rdzeniem jest coś innego.

Odpowiedzialność i nerwica są ze sobą ściśle powiązane. Jednym z najprostszych przykładów jest przerzucanie decyzji, zadań lub ciężaru na innych nie dlatego, że człowiek jest leniwy, ale dlatego, że boi się możliwych konsekwencji. To właśnie lęk przed skutkiem decyzji sprawia, że łatwiej oddać ster komuś innemu, a później mieć do kogo wrócić z pretensją, żalem albo poczuciem krzywdy. Ten mechanizm jest częścią szerszego obrazu — więcej o nim w sekcji osobowość a nerwica.

Odpowiedzialność subiektywna

Kiedy oceniamy swoją odpowiedzialność albo odpowiedzialność innych ludzi, niemal zawsze robimy to przez pryzmat własnych przekonań, wartości, doświadczeń, etyki i moralności. Jeżeli czyjaś decyzja jest niezgodna z naszym systemem odniesienia, bardzo łatwo powiedzieć: „to było nieodpowiedzialne”. Problem polega na tym, że w takiej ocenie zwykle bardziej widać nasz własny filtr niż obiektywną prawdę o sytuacji.

Warto się więc zatrzymać i zadać sobie pytanie: kim my jesteśmy, żeby tak jednoznacznie rozstrzygać, co jest odpowiedzialne, a co nie? Czy nasz kręgosłup etyczno-moralny jest absolutnym wzorem dla innych? Historia pokazuje, że różne epoki, środowiska i systemy wartości miały swoje „jedynie słuszne” zasady, które dziś uznalibyśmy za głęboko błędne, niesprawiedliwe albo wręcz okrutne. To powinno uczyć pokory wobec własnych ocen.

Dlatego właśnie uważam, że jeśli chcemy naprawdę zrozumieć odpowiedzialność, musimy przestać sprowadzać ją wyłącznie do moralnej oceny zachowania. Odpowiedzialność to nie jest etykietka „dobry” albo „zły”. To coś znacznie głębszego.

Odpowiedzialność rodzi się wraz z gotowością do przyjęcia konsekwencji własnych decyzji

To zdanie najlepiej oddaje sens odpowiedzialności w moim rozumieniu. Odpowiedzialność to zdolność do odpowiedzi na sytuację i gotowość przyjęcia konsekwencji swojej odpowiedzi. Bez uciekania, bez szukania winnych, bez zasłaniania się światem, przeszłością, innymi ludźmi albo losem. I właśnie ten aspekt jest dla człowieka neurotycznego tak trudny.

Najbardziej bolesne w odpowiedzialności jest to, że odbiera możliwość wygodnego przerzucania winy. Kiedy naprawdę bierzesz odpowiedzialność za własną decyzję, przestajesz żyć w logice: „to przez niego”, „to przez nią”, „to przez rodzinę”, „to przez sytuację”, „to przez świat”. Dla osoby z nerwicą bywa to niemal traumatyczne, bo rozbija wiele mechanizmów obronnych naraz.

Żeby to dobrze pokazać, warto spojrzeć na konkretną sytuację. Wyobraźmy sobie parę młodych ludzi, którzy mierzą się z nieplanowaną ciążą. Chłopak odchodzi. Dziewczyna zostaje pod presją otoczenia i dostaje różne rady, w tym takie, które mają zepchnąć ją w określoną stronę. Ostatecznie podejmuje własną decyzję. I właśnie tu zaczyna się prawdziwy temat odpowiedzialności.

Spójrzmy na tę sytuację przez subiektywne kryteria oceny

„Nieodpowiedzialny, niedojrzały emocjonalnie chłopak. Jak mógł ją zostawić? A ona? Skrzywdzona, wykorzystana, pozostawiona sama sobie. Powinna zrobić to albo tamto, bo inaczej zniszczy sobie życie”.

To tylko przykład tego, jak łatwo ludzki umysł przechodzi od sytuacji do osądu, od decyzji do etykiety, od faktów do moralnej interpretacji.

A teraz spójrzmy na tę samą sytuację przez kryterium gotowości do przyjęcia konsekwencji

Chłopak odpowiedział na sytuację tak, jak odpowiedział. Odszedł. To była jego odpowiedź i jego decyzja. Możemy ją oceniać moralnie na tysiąc sposobów, ale fakt pozostaje faktem: to była jego decyzja i jego konsekwencje. Dziewczyna z kolei, mimo nacisków i głosów z zewnątrz, podjęła własną decyzję. Jeżeli zdecydowała się urodzić dziecko, to była to jej odpowiedź na sytuację i jej gotowość do wejścia w konsekwencje tego wyboru.

I nawet gdyby podjęła inną decyzję, to nadal byłaby to jej decyzja i jej odpowiedzialność za wszystko, co przyszłoby później. W tym sensie odpowiedzialność nie polega na tym, że świat uzna Twój wybór za moralnie właściwy. Polega na tym, że Ty bierzesz na siebie konsekwencje swojej odpowiedzi. Bez zasłaniania się cudzym zdaniem, bez budowania z siebie ofiary, bez późniejszego przerzucania winy.

Właśnie dlatego tak mocno oddzielam odpowiedzialność od moralizowania. Moralna ocena może istnieć, ale jest czymś wtórnym. Najpierw jest decyzja, potem konsekwencje, a dopiero później pojawiają się ludzie, którzy nazywają ją „dobrą”, „złą”, „dojrzałą”, „niedojrzałą”, „szlachetną” albo „skandaliczną”.

Czym jest odpowiedzialność?

Podsumowując: odpowiedzialność to gotowość do przyjęcia konsekwencji własnej decyzji. To zdolność do odpowiedzi na sytuację bez chowania się za wymówkami, bez szukania winnych, bez ustawiania siebie albo innych w pozycji ofiary. Kiedy człowiek naprawdę bierze odpowiedzialność, przestaje żyć w logice oskarżenia. Zaczyna żyć w logice wyboru.

Pamiętaj, żeby podejmować decyzje w zgodzie z samym sobą. Możesz słuchać innych ludzi, analizować ich argumenty, pytać o radę i konfrontować własne myślenie, ale ostatecznie to Ty będziesz żył z konsekwencjami swojego wyboru. Nie rodzina, nie znajomi, nie sąsiedzi, nie przypadkowi komentatorzy Twojego życia. To dlatego decyzja, nawet jeśli powstaje pod wpływem otoczenia, finalnie i tak jest Twoja.

W kontekście nerwicy ma to ogromne znaczenie. Człowiek neurotyczny bardzo często boi się odpowiedzialności właśnie dlatego, że boi się skutku decyzji. Woli więc odwlekać, oddawać ster, szukać winnych albo żyć w pozycji skrzywdzonego. Tymczasem tam, gdzie naprawdę zaczyna się odpowiedzialność, tam kończy się część neurotycznych mechanizmów: wina, rola ofiary, pretensja do świata i iluzja, że ktoś inny powinien przeżyć życie za nas.

Odpowiedzialność a nerwica w praktyce

W praktyce odpowiedzialność w nerwicy nie oznacza perfekcyjnych decyzji. Nie oznacza też, że od teraz nigdy się nie pomylisz. Oznacza coś znacznie dojrzalszego: że przestajesz uciekać od własnego udziału w życiu. Przestajesz mówić: „to przez innych”, „to przez sytuację”, „to przez świat”, „to przez moją historię”, „to przez objawy”. Zaczynasz mówić: „to jest moja decyzja, moje życie i moje konsekwencje”.

To nie jest łatwe, bo odpowiedzialność zabiera psychiczne alibi. Nie pozwala już tak wygodnie żyć w pretensji, w biernym cierpieniu albo w nadziei, że ktoś rozwiąże za nas to, czego sami nie chcemy dotknąć. Ale właśnie dlatego jest tak ważna. Bez odpowiedzialności nie ma prawdziwego wychodzenia z nerwicy, bo człowiek nadal pozostaje wewnętrznie dzieckiem wobec własnego życia.

Co zmienić po przeczytaniu tego tekstu?

Zacznij obserwować, gdzie w swoim życiu oddajesz decyzyjność innym tylko dlatego, że boisz się konsekwencji. Zobacz, gdzie później wracasz z żalem, pretensją albo poczuciem niesprawiedliwości. Zobacz, ile razy nie podejmujesz decyzji, bo chcesz uniknąć odpowiedzialności za jej skutek. Tam bardzo często siedzi nerwicowy mechanizm.

Dobrą zmianą nie jest podejmowanie decyzji idealnych, tylko podejmowanie decyzji świadomych. Możesz słuchać innych, ale nie możesz oddać im swojego życia. Możesz pytać o radę, ale nie możesz później żyć tak, jakby odpowiedzialność za konsekwencje należała do nich. Im bardziej to zrozumiesz, tym mniej miejsca zostanie na neurotyczne napięcie budowane przez unikanie odpowiedzi na własne życie.

Jeżeli chcesz lepiej zrozumieć, jak odpowiedzialność łączy się z innymi mechanizmami nerwicowymi, przeczytaj też tekst o kontroli oraz o neurotyzmie. Razem pokazują one, jak bardzo odpowiedzialność jest związana z lękiem, żądaniami, rolą ofiary i unikaniem konsekwencji.