Mózg a emocje i myśli

Jeżeli zmagasz się z lękiem, nerwicą, atakami paniki albo gonitwą myśli, warto zrozumieć jedną rzecz: to, co czujesz, nie bierze się znikąd. Z nerwicowego punktu widzenia są 4 obszary mózgu, które odgrywają kluczową rolę w tym, co czujemy, dlaczego czujemy tak, a nie inaczej i dlaczego myślimy oraz postrzegamy świat właśnie w taki sposób. Nie będzie tu naukowego wykładu, tylko prosty, opisowy język. Także drogi czytelniku — nie lękaj się i czytaj dalej.

Te 4 obszary to:

• ciało migdałowate,
• podwzgórze,
• hipokamp,
• kora przedczołowa.

Ciało migdałowate

To jeden z głównych ośrodków wykrywania zagrożeń. Działa automatycznie i szybciej niż twoje świadome myślenie. I musi tak działać. W sytuacji realnego zagrożenia, na przykład pędzącego na ciebie samochodu, nie będziesz robił w głowie analizy, czy lepiej odskoczyć w prawo, czy w lewo. Reakcja obronna uruchomi się automatycznie. Problem polega na tym, że takim pseudo-realnym zagrożeniem może stać się także wizualizacja, sposób myślenia i postrzegania. I to zapewne dobrze już znasz po sobie, skoro czytasz ten artykuł.

Podwzgórze

Gdy dostrzeżesz coś, co zostanie uznane za zagrożenie, informacja trafia dalej i uruchamia całą biochemiczną maszynerię organizmu. Można obrazowo powiedzieć, że ciało migdałowate i podwzgórze współpracują ze sobą poza twoją świadomością. Gdy coś widzisz, słyszysz, czujesz albo dotykasz, ciało migdałowate może uznać to za zagrożenie, a podwzgórze uruchamia reakcję organizmu. Nikt nie pyta cię wtedy o zdanie. Nawet nie zdążysz dobrze pomyśleć, a ciało już reaguje lękiem, napięciem albo nawet pełnym atakiem paniki.

Hipokamp i kora przedczołowa

Kolejne dwa ważne obszary to hipokamp i kora przedczołowa. Hipokamp odpowiada między innymi za pamięć i kontekst doświadczeń, a kora przedczołowa za bardziej świadome myślenie, analizę i ocenę sytuacji. Kiedy coś cię zestresuje, hipokamp przywołuje wcześniejsze doświadczenia, a kora przedczołowa próbuje zrozumieć, co się dzieje i jak to rozwiązać. Jeżeli jednak sytuacja bardzo cię przerasta, reakcja lękowa może być tak silna, że zdolność racjonalnej oceny bardzo się zawęża. Wtedy człowiek zostaje zalany reakcją obronną i właśnie dlatego tak łatwo kończy się to na przykład atakiem paniki.

Hipokamp przechowuje też ślady doświadczeń, których nie musisz świadomie pamiętać w prosty sposób. Jeżeli na przykład w dzieciństwie byłeś często krytykowany, w dorosłości możesz reagować na krytykę silniej, nawet nie rozumiejąc od razu, skąd bierze się aż taka reakcja.

Gdy więc tworzysz świadomie myślami wizualizacje zagrożeń, czyli używasz kory przedczołowej w sposób, który stale pokazuje mózgowi niebezpieczeństwo, uczysz cały układ nerwowy, że dookoła ciebie wszędzie czają się zagrożenia. Czego więc oczekujesz od mózgu? Że będzie produkował stan spokoju i bezpieczeństwa, skoro od lat pokazujesz mu świat jako miejsce śmierci, zawału, udaru i katastrofy?

Biochemia mózgu

Mózg zrobi raczej coś odwrotnego. Skoro z twojego sposobu myślenia wynika, że wszyscy chcą cię „zabić”, zagrożenie czyha za rogiem, a świat jest miejscem skrajnie niebezpiecznym, to nie ma powodu, by organizm przechodził w tryb lekkości i spokoju. Mózg wchodzi wtedy w tryb awaryjny, czyli ma przede wszystkim przetrwać. Bardzo często taki przeciągnięty stan lękowy prowadzi do derealizacji, depersonalizacji, depresyjności i w efekcie do obrazu, który ludzie opisują jako nerwicę lękowo-depresyjną.

Depresja w tym ujęciu wynika z bezsilności i niemożności zmiany albo pogodzenia się z tym, jak jest teraz. Gdy organizm żyje długo w napięciu i obronie, na pierwszy plan wychodzą te mechanizmy, które mają przygotować cię do walki albo ucieczki, a nie do radości, lekkości i odpoczynku.

Jeżeli chcesz dowiedzieć się więcej o derealizacji, depersonalizacji albo depresji, przeczytaj też: Derealizacja i depersonalizacja oraz Depresja, czyli bezsilność.

W mózgu mamy oczywiście bardzo wiele neuroprzekaźników i mechanizmów, ale nie o naukowy wykład tu chodzi. Chcę ci tylko pokazać, że sposobem myślenia i postrzegania masz realny wpływ na to, w którą stronę pójdzie ta chemiczna fabryka w twoim mózgu.

Nie miej więc pretensji do mózgu, a dokładniej do wspomnianego wcześniej ciała migdałowatego, że daje ci emocję taką jak lęk, kiedy świadomie faszerujesz go wizją śmierci w markecie, zawału na spacerze z psem i udaru w warzywniaku.

Gdyby w sytuacji, w której twoje myśli są katastroficzne, negatywne i patologicznie przeciągnięte w czasie, mózg nie reagował lękiem, psychosomatami, napięciem czy nawet stanami depresyjnymi, to dopiero oznaczałoby, że coś jest nie tak. W tym sensie mózg nie robi ci krzywdy. On odpowiada na to, czego go uczysz.

Jeżeli chcesz lepiej zrozumieć ten mechanizm szerzej, przeczytaj też: Czym jest myśl?, Czym są emocje? oraz Co to jest lęk?.

FAQ — najczęstsze pytania

Jakie obszary mózgu są najważniejsze w lęku i nerwicy?

W tym uproszczonym ujęciu kluczowe są: ciało migdałowate, podwzgórze, hipokamp i kora przedczołowa. To one mocno wpływają na wykrywanie zagrożenia, reakcję organizmu, pamięć doświadczeń i świadome myślenie.

Dlaczego mózg reaguje lękiem, zanim zdążę pomyśleć?

Bo część reakcji obronnych działa automatycznie. Mózg ma cię chronić i nie czeka, aż świadomie wszystko przeanalizujesz. Problem zaczyna się wtedy, gdy jako zagrożenie zaczyna traktować także katastroficzne myśli i wizualizacje.

Czy sposób myślenia naprawdę wpływa na chemię mózgu?

Tak. To, jak stale interpretujesz świat i czego oczekujesz od rzeczywistości, wpływa na stan napięcia, reakcje emocjonalne i pracę całego organizmu. Nie chodzi o magiczne myślenie, tylko o to, że mózg reaguje na to, co uznał za ważne i zagrażające.

Dlaczego krytyka tak mocno mnie rusza?

Bo obecna reakcja często łączy się z wcześniejszymi doświadczeniami. Jeżeli w dzieciństwie krytyka była częsta, bolesna albo niszcząca, dorosły mózg może reagować na nią silniej, nawet jeśli człowiek nie zawsze rozumie od razu dlaczego.

Czy to znaczy, że mózg jest moim wrogiem?

Nie. Mózg nie jest wrogiem. Problem polega raczej na tym, że człowiek przez lata może uczyć go świata jako miejsca skrajnie niebezpiecznego. Wtedy mózg robi to, co uważa za konieczne — chroni, choć robi to w sposób, który zaczyna bardzo boleć.