Kontrola w nerwicy

Autor: Marek Daniel — twórca serwisu Wolniodleku.pl®, autor kursu i książki o wychodzeniu z nerwicy lękowej.

Kontrola w nerwicy to jeden z najbardziej niszczących mechanizmów lękowych. Człowiek, który przeżywa lęk, bardzo często próbuje go kontrolować. Próbuje kontrolować własne myśli, objawy, zachowanie, reakcje innych ludzi, a nawet samą przyszłość. To jest ten paradoks: im bardziej chcemy kontrolować lęk, tym bardziej rośnie. Poniżej wyjaśnię dlaczego tak się dzieje i co to oznacza dla osoby z nerwicą.

Artykuł jest częścią sekcji osobowość a nerwica. Więcej o samej naturze lęku przeczytasz w artykule: co to jest lęk.

Skąd bierze się potrzeba kontroli?

Lęk z definicji jest reakcją na zagrożenie. Kiedy człowiek czuje, że coś mu zagraża, naturalną reakcją jest próba zapanowania nad sytuacją. To jest ewolucyjnie uzasadnione. Problem w nerwicy polega na tym, że zagrożenie jest wyobrażone, domniemane, potencjalne, przesadzone lub błędnie interpretowane — a mimo to mechanizm kontroli zostaje uruchomiony dokładnie tak samo.

Człowiek zaczyna więc kontrolować to, czego nie można kontrolować — własne myśli, odczucia ciała, przyszłe zdarzenia. I tutaj pojawia się główny paradoks: im bardziej próbuje, tym bardziej się napędza.

Paradoks kontroli

Wyobraź sobie, że próbujesz nie myśleć o białym niedwiedziu. Pierwsza myśl, jaka ci się pojawia, to biały niedźwiedź. Podobnie działa próba kontrolowania lękowych myśli: skupiasz się na nich, badasz je, sprawdzasz, czy nadal są, analizujesz — i tym samym je wzmacniasz, bo nadajesz im wartość.

Ten mechanizm dotyczy również objawów fizycznych. Kiedy człowiek boi się kołatania serca i ciągle sprawdza swój puls, wywołuje tym samym większe napięcie i — paradoksalnie — bardziej intensywne kołatanie. Kontrola nie zmniejsza lęku. Ona go podtrzymuje.

Czego próbuje kontrolować osoba z nerwicą?

Można tu wyróżnić kilka obszarów:

• Własne myśli — próba niedopuszczania do świadomości określonych treści, sprawdzania, czy myśl powraca, oceniania myśli.
• Objawy ciała — ciągłe mierzenie tętna, ciśnienia, sprawdzanie objawów, szukanie potwierdzeń w Internecie.
• Własne emocje — blokowanie, tłumienie, udawanie, że się nie czuje tego, co się czuje.
• Otoczenie — unikanie sytuacji, ludzi, miejsc, które mogą wywołać lęk.
• Przyszłość — planowanie wszystkiego z wyprzedzeniem, ciągłe scenariusze „a co jeśli?”.

Każdy z tych obszarów daje złudzenie bezpieczeństwa. Ale to tylko złudzenie. Prawdziwe bezpieczeństwo w nerwicy nie pochodzi z coraz większej kontroli, ale z budowania zgody na brak kontroli.

Jak kontrola napędza nerwicę?

Każda próba kontroli wysyła do mózgu sygnał: „to jest niebezpieczne, musisz tego pilnować”. Mózg, zamiast się uspokajać, wchodzi w stan wyższego alarmu. Im częstsze sprawdzanie — tym silniejszy alarm. To błędne koło, z którego nie można wyjść poprzez coraz dokładniejszą kontrolę.

Zresztą — samo dążenie do perfekcyjnej kontroli jest właściwością pewnego typu osobowości, która szczególnie często charakteryzuje nerwicę. Więcej o tym w sekcji osobowość a nerwica.

Co zamiast kontroli?

Zamiast dążyć do kontroli — zgoda na jej brak. Nie rezygnacja ani poddanie się, ale świadoma zgoda na to, że nie masz kontroli nad swoimi myślami, emocjami ani tym, co przyniesie przyszłość. To zmiana postawy, która jest fundamentem wyjścia z nerwicy.

Zgoda na brak kontroli, nie zabiera ani naszej decyzyjności ani działania, które za nim idzie. Puszczając kontrolę, tracimy złudne poczucie bezpieczeństwa i gruntu pod nogami, które dawała nam jej iluzja.

Zamiast sprawdzania — obserwowanie bez ingerencji. Zamiast tłumienia myśli — pozwolenie im na istnienie. Zamiast planowania każdego scenariusza — uczenie się działania w niepewności. Wszystko to jest możliwe do nauczenia, ale wymaga czasu i świadomej pracy. Więcej o tym w artykułach jak radzić sobie z lękiem oraz uciekanie od emocji.

Kontrola, perfekcjonizm i nadmierna odpowiedzialność

Potrzeba kontroli rzadko chodzi sama. Najczęściej idzie w parze z perfekcjonizmem i nadmiernym poczuciem odpowiedzialności — przekonaniem, że wszystko zależy ode mnie i że nie wolno mi niczego przeoczyć. Taki układ cech sprawia, że człowiek bierze na siebie odpowiedzialność nawet za rzeczy, na które nie ma wpływu, a potem próbuje je kontrolować, bo „inaczej stanie się coś złego”. Im wyżej ustawiona poprzeczka, tym większe napięcie i tym więcej rzeczy do pilnowania. Dlatego kontroli w nerwicy nie da się zrozumieć w oderwaniu od osobowości. Rozwijam to w artykułach odpowiedzialność i nerwica oraz uciekanie od emocji.

Pierwsze kroki w oddawaniu kontroli

Zgoda na brak kontroli brzmi abstrakcyjnie, dlatego warto sprowadzić ją do małych, konkretnych kroków. Nie chodzi o to, żeby z dnia na dzień „przestać kontrolować” — to niewykonalne. Chodzi o ćwiczenie tolerowania niepewności w drobnych sprawach:

• gdy pojawia się lękowa myśl — zauważ ją i pozwól jej być, zamiast od razu sprawdzać, analizować i „rozbrajać”;
• gdy łapiesz się na sprawdzaniu ciała (puls, objawy) — spróbuj ten jeden raz tego nie robić i przeczekać niepokój;
• gdy chcesz zaplanować każdy scenariusz „a co jeśli” — świadomie zostaw jedną sprawę nierozplanowaną.

Każdy taki krok uczy mózg, że niepewność nie jest katastrofą. Robi się to stopniowo i wymaga czasu — ale właśnie tędy prowadzi droga, a nie przez jeszcze dokładniejszą kontrolę. Więcej praktyki w artykule jak radzić sobie z lękiem.