Nerwica a praca

Autor: Marek Daniel — twórca serwisu Wolni od lęku, autor kursu i książki o wychodzeniu z nerwicy lękowej.

Nerwica a praca to temat, który pojawia się w rozmowach z osobami zmagającymi się z lękiem bardzo często. Praca to jedno z pierwszych miejsc, w których nerwica lękowa daje o sobie znać. Nie dlatego, że praca jest jej przyczyną — choć bywa, że środowisko zawodowe rzeczywiście ją napędza. Ale dlatego, że praca stawia przed człowiekiem dokładnie to, czego neurotyczna osobowość najbardziej się boi: ocenę, odpowiedzialność, niepewność i brak pełnej kontroli. Artykuł jest częścią sekcji jak rozpoznać nerwicę.

Jak nerwica a praca wyglądają w praktyce?

Wiele osób z nerwicą lękową dobrze zna ten schemat. Niedziela wieczorem zaczyna się rosnące napięcie. Poniedziałek rano to już pełny alarm w ciele — kołatanie serca, ścisk w żołądku, myśli kręcące się w kółko wokół tego, co czeka w pracy. Ale tak naprawdę praca jest tylko sceną, na której rozgrywa się to, co człowiek nosi w sobie od dawna. Nie praca produkuje lęk. Lęk produkuje neurotyczna organizacja osobowości, a praca staje się dla niej idealnym polem do popisu.

W praktyce nerwica w kontekście zawodowym może wyglądać bardzo różnie. Może to być lęk przed oceną szefa, lęk przed popełnieniem błędu, lęk przed spotkaniami i wystąpieniami, lęk przed odpowiedzialnością za projekt, nadmierne sprawdzanie swojej pracy, niemożność odpuszczenia po wyjściu z biura, prokrastynacja wynikająca z paraliżu decyzyjnego albo ciągłe poczucie, że się nie nadaje. Wspólnym mianownikiem jest zawsze lęk — tylko ubrany w inny kostium.

Praca jako arena lęku

Człowiek z nerwicą bardzo często przenosi do pracy dokładnie te same mechanizmy, które napędzają jego lęk w całym życiu. Perfekcjonizm, który w domu objawia się sprawdzaniem zamkniętego gazu, w pracy zamienia się w wielokrotne przeglądanie wysłanego maila. Nadmierna odpowiedzialność, która w relacjach oznacza branie na siebie cudzych problemów, w pracy zamienia się w niemożność oddelegowania zadań. Lęk przed krytyką, który w życiu osobistym powoduje unikanie konfrontacji, w pracy powoduje niemożność powiedzenia szefowi „nie mam teraz czasu”.

To nie są odrębne problemy. To ten sam człowiek w innym kontekście. Właśnie dlatego zmiana pracy rzadko rozwiązuje problem. Można zmienić biuro, szefa i branżę, ale neurotyczna osobowość jedzie razem z nami. I w nowym miejscu — z nowymi ludźmi, z nowymi wymaganiami — dość szybko odtwarza ten sam schemat. Więcej o tym mechanizmie przeczytasz w artykule czym jest neurotyzm.

Perfekcjonizm i kontrola w miejscu pracy

Perfekcjonizm to jedno z najczęstszych neurotycznych nacechowań, które w pracy daje się szczególnie we znaki. Z zewnątrz wygląda jak zaleta — przecież ta osoba jest sumienna, dokładna, zaangażowana. Ale od środka to wygląda inaczej. To ciągłe poczucie, że cokolwiek zrobi, to mogłoby być lepiej. Że popełnienie błędu jest katastrofą. Że ocena innych jest zagrożeniem. Perfekcjonizm w nerwicy nie jest dążeniem do doskonałości — jest ucieczką przed lękiem przed porażką.

Podobnie z kontrolą. Człowiek z nerwicą w miejscu pracy bardzo często próbuje kontrolować wszystko co możliwe — wyniki, reakcje ludzi, harmonogramy, efekty swoich działań. Nie dlatego, że jest trudny ani dominujący. Ale dlatego, że kontrola daje mu chwilowe poczucie bezpieczeństwa. Problem polega na tym, że w pracy nie da się kontrolować wszystkiego. Projekty się zmieniają, ludzie reagują nieprzewidywalnie, szef zmienia zdanie, klient rezygnuje. I każde odejście od planu staje się nowym źródłem lęku. O tym mechanizmie piszę dokładniej w artykule kontrola w nerwicy.

Kiedy środowisko pracy napędza nerwicę

Jest jednak różnica między nerwicą, którą przynosimy do pracy z domu, a taką, w której środowisko zawodowe realnie jest toksyczne. Długotrwały mobbing, chroniczne poniżanie, niemożliwe do spełnienia oczekiwania, atmosfera strachu i ciągłej rywalizacji — to środowisko, które może uruchomić nerwicę nawet u osoby wcześniej dość stabilnej. Albo dramatycznie nasilić tę, która już była. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia środowisko pracy jest jednym z kluczowych czynników wpływających na zdrowie psychiczne dorosłych.

W takich przypadkach warto odróżnić dwa pytania. Pierwsze: czy to środowisko pracy jest patologiczne i warto je zmienić? Drugie: czy moje wewnętrzne mechanizmy powodują, że nawet w zdrowym środowisku reaguję nadmiernym lękiem? Oba pytania mogą mieć odpowiedź „tak” jednocześnie. Ale zbyt szybkie przyklejenie całej winy do pracy może być wygodną ucieczką od drugiego pytania. A to drugie jest zwykle ważniejsze.

Co naprawdę pomaga przy nerwicy w pracy?

Bardzo wiele osób z nerwicą w kontekście pracy próbuje się „wyleczyć” przez unikanie. Bierze zwolnienie, rezygnuje z trudnych projektów, odmawia awansu, omija spotkania. Unikanie daje ulgę — ale tylko na chwilę. Bo każde uniknięcie sytuacji lękowej mówi mózgowi: „słusznie się bałeś, to faktycznie było niebezpieczne”. I następnym razem lęk jest jeszcze silniejszy. Unikanie nie leczy nerwicy. Unikanie ją karmi.

Dużo ważniejsze jest działanie pomimo lęku — nie wbrew sobie, nie zaciskając zębów, ale dlatego, że chcę to zrobić, mimo że lęk jest obok. Idziesz na spotkanie nie dlatego, że musisz przełamać lęk, ale dlatego, że masz coś do powiedzenia. Wysyłasz raport nie dlatego, że zwalczasz perfekcjonizm, ale dlatego, że jest gotowy wystarczająco. Więcej o tej zasadzie znajdziesz w artykule działaj pomimo, nigdy wbrew.

Nerwica a praca to temat, który rzadko rozwiązuje się szybko. Ale rozwiązuje się wtedy, gdy człowiek zaczyna rozumieć swój własny mechanizm — nie tylko w kontekście zawodowym, ale w ogóle. Bo praca jest tylko jednym z miejsc, gdzie ten mechanizm się uwidacznia. Jeżeli chcesz lepiej zrozumieć ten mechanizm w szerszym kontekście, przeczytaj też: nerwica lękowa oraz jak rozpoznać nerwicę.