Dolegliwości psychosomatyczne

Dolegliwości psychosomatyczne to realne objawy fizyczne lub psychiczne, które mogą pojawiać się pod wpływem przewlekłego lęku, stresu i napięcia emocjonalnego. To nie są objawy „udawane”, „wymyślone” ani „tylko w głowie”. Są odczuwane naprawdę i potrafią bardzo mocno przestraszyć. Właśnie dlatego wiele osób z zaburzeniami lękowymi trafia najpierw do lekarzy różnych specjalizacji, zanim zacznie brać pod uwagę, że ciało może reagować także na przeciążenie psychiczne.

No dobrze, ale skąd się biorą te dolegliwości? Jakie są najczęstsze dolegliwości psychosomatyczne? Jak sobie z nimi radzić? Jak odróżnić objawy prawdziwej choroby od podobnych dolegliwości o podłożu emocjonalnym? I kiedy warto szukać dalszej diagnostyki, a kiedy spokojniej spojrzeć na mechanizm lęku?

Za chwilę postaram się odpowiedzieć na te pytania. Jeżeli chcesz najpierw szerzej zrozumieć sam mechanizm lęku, zajrzyj też do tekstów: co to jest lęk, nerwica lękowa — przyczyny, rodzaje, objawy i leczenie oraz jak radzić sobie z lękiem.

Czym są dolegliwości psychosomatyczne?

Najprościej mówiąc, są to objawy odczuwane w ciele lub psychice, które mają związek z długotrwałym napięciem emocjonalnym, przeciążeniem układu nerwowego i lękowym sposobem reagowania. Mogą dotyczyć wielu układów organizmu: serca, układu pokarmowego, oddechowego, mięśniowego, neurologicznego czy seksualnego. U jednych osób dominują bóle i napięcia, u innych zawroty głowy, kołatanie serca, duszności albo bardzo niepokojące odczucia psychiczne, takie jak derealizacja i depersonalizacja.

To, że objaw ma związek z lękiem, nie oznacza, że nie jest prawdziwy. Oznacza tylko tyle, że jego źródłem może być przeciążony mechanizm stresowy, a nie zawsze uszkodzenie konkretnego narządu. I właśnie to bywa tak trudne do przyjęcia, bo ciało potrafi reagować bardzo przekonująco.

Jednocześnie trzeba zachować rozsądek: nowe, gwałtowne, bardzo nasilone albo nietypowe objawy zawsze warto skonsultować z lekarzem, zamiast z góry zakładać, że to wyłącznie psychosomatyka. Dopiero po rozsądnej diagnostyce łatwiej jest spokojniej spojrzeć na wpływ emocji i lęku na ciało.

Na początku była myśl

Zacznijmy od początku, bo u wielu osób właśnie tam zaczyna się cały mechanizm. Pojawia się myśl, a potem nasz sposób reakcji na tę myśl. Najczęściej będzie to klasyczne „a co jeśli…?”. Sama myśl jeszcze niczego nie przesądza, ale kiedy nadamy jej duże znaczenie, organizm może zacząć reagować tak, jakby zagrożenie było realne i bliskie.

Jeżeli więc na myśl reagujemy przysłowiowym „machnięciem ręką”, zwykle nic wielkiego się nie dzieje. Gorzej, gdy nadajemy myśli wartość i znaczenie, analizujemy ją, karmimy lękiem i zaczynamy traktować jak sygnał realnego zagrożenia. Wtedy organizm uruchamia określone reakcje biochemiczne i fizjologiczne. Gdy zdarzy się to raz, nie musi mieć większego znaczenia. Ale jeśli dzieje się stale, mogą zacząć pojawiać się dolegliwości psychosomatyczne.

Reakcja mózgu na zagrożenia

W ten sposób mózg staje się chemicznym wykonawcą naszego sposobu reakcji na sytuację. Kiedy myśli katastroficznych jest dużo, kiedy „taplamy” się w nich całymi dniami, tygodniami czy miesiącami, napięcie bywa tak duże, że organizm zaczyna reagować wieloma objawami jednocześnie. Mogą pojawić się bóle, ściski, pulsowanie, zawroty głowy, skoki ciśnienia, bezsenność, napięcia mięśniowe czy zaburzenia trawienia. To są reakcje organizmu na przewlekle przeżywane zagrożenie, nawet jeśli zagrożenie ma głównie charakter wyobrażony lub interpretacyjny.

Mózg nie robi tu nic „złośliwego”. Reaguje na to, co odbiera jako zagrożenie. I właśnie dlatego praca nad psychosomatyką nie polega wyłącznie na walce z samym objawem, ale na zmianie relacji z lękiem, myślami i napięciem.

Jak odróżniać psychosomatykę od choroby?

To jedno z najtrudniejszych pytań dla osoby z lękiem. Problem polega na tym, że dolegliwości psychosomatyczne są realne i w odczuciu mogą być nie do odróżnienia od objawów choroby somatycznej. Dlatego wiele osób przez długi czas szuka wyjaśnienia wyłącznie w badaniach, kolejnych wizytach i następnych specjalistach.

Rozsądne podejście wygląda tak: najpierw wykluczasz to, co trzeba wykluczyć. Jeżeli lekarz nie widzi groźnej przyczyny, objawy powtarzają się w okresach napięcia, zmieniają się w zależności od stresu, pory dnia, sytuacji życiowej albo treści myśli — wtedy coraz bardziej prawdopodobne staje się tło psychosomatyczne. Właśnie to założenie pozwala stopniowo odzyskiwać spokój i zacząć pracę nad sobą, zamiast bez końca uciekać w poszukiwanie kolejnej katastrofy.

Najważniejsza nie jest tu pewność absolutna, ale zaufanie do procesu diagnostycznego i stopniowa akceptacja tego, jak działa Twój organizm. W pracy z nerwicą to jeden z kluczowych momentów.

Akceptacja jest tym, czego potrzebujesz w walce z nerwicą

Jeżeli masz już rozpoznane zaburzenia lękowe albo od dawna obserwujesz u siebie wyraźny związek między napięciem psychicznym a objawami z ciała, to właśnie akceptacja staje się jednym z najważniejszych punktów wyjścia. Nie chodzi o bierne poddanie się objawom, ale o zaprzestanie ciągłej wojny z nimi. Im bardziej próbujesz za wszelką cenę natychmiast usunąć każdy objaw, tym częściej lęk tylko rośnie.

Właśnie to założenie pozwala z nerwicy wychodzić — musisz sobie zaufać i dać sobie szansę. Akceptacja tego, jak jest, nie oznacza rezygnacji z leczenia czy diagnostyki. Oznacza zgodę na to, że ciało i psychika są ze sobą połączone, a objawy psychosomatyczne nie muszą oznaczać katastrofy. Jeżeli chcesz szerzej zobaczyć cały ten mechanizm, wróć także do tekstu jak radzić sobie z lękiem.

Typowe objawy psychosomatyczne fizyczne

• ból bądź dyskomfort, odczuwanie pieczenia, kłucie serca, potykanie się serca,
• ściskanie w okolicach mostka, napięte mięśnie,
• szybkie bicie serca, wrażenie nieregularnego rytmu, kołatanie serca,
• wrażenie łaskotania serca, gniecenie powodujące odkaszlnięcie,
• wyższe ciśnienie lub skoki ciśnienia,
• duszności, zadyszka, brak tchu,
• zawroty głowy bądź uczucie pustki w głowie,
• ścisk wokół głowy, uczucie nałożonego kasku,
• częste bóle głowy, migreny,
• wrażenie ciśnienia w głowie, zatykanie uszu,
• drżenia głowy, szczękościsk,
• sztywność karku, barków i głowy,
• drętwienie, mrowienie, parestezje,
• nadwrażliwość na światło i hałas,
• szumy uszne, dzwonienie, piszczenie, pulsowanie,
• niewyraźne widzenie, widzenie „za mgłą”,
• nudności, bóle żołądka, ściskanie w okolicach przepony,
• zgaga, pieczenie języka,
• biegunki, zaparcia,
• suchość w ustach lub nosie,
• brak apetytu, mdłości na myśl o jedzeniu,
• wymioty,
• bezsenność bądź nadmierna senność w ciągu dnia,
• budzenie się z odczuciem bezdechu lub paniki,
• uczucie silnego ciepła lub zimna na fragmentach skóry albo w kończynach,
• słabość mięśni nóg, rąk i ramion,
• niepewny krok, uczucie osłabienia nóg,
• nagłe osłabienia, uczucie „zaraz zemdleję”,
• wysypki skórne, świąd skóry, nasilenie reakcji alergicznych,
• bóle mięśni, stawów, skurcze, stale napięte mięśnie,
• poczucie ścisków brzucha, głowy lub innych części ciała,
• wzrost temperatury ciała lub uczucie rozgrzania,
• odczucia „wstrząsu elektrycznego” w różnych miejscach ciała,
• przelewanie w głowie,
• chroniczne zmęczenie i przytłaczające wyczerpanie,
• zadyszka przy małym wysiłku,
• dreszcze, uczucie zimna, zimne kończyny,
• wypieki na twarzy, zaczerwieniona skóra, palenie skóry, uderzenia gorąca,
• zaburzenia seksualne, spadek libido albo jego wzrost,
• utrata masy ciała lub jej zwiększenie.

To oczywiście nie jest lista zamknięta. Psychosomatyka potrafi przybierać bardzo różne formy i właśnie dlatego tak często budzi przerażenie. Jeżeli chcesz sprawdzić, czy Twoje objawy wpisują się szerzej w mechanizm zaburzeń lękowych, możesz zrobić również test na nerwicę.

Typowe objawy psychosomatyczne psychiczne

• depersonalizacja, czyli poczucie odcięcia od własnego ciała, nieczucie ciała, patrzenie na siebie z boku, nierealność co do swojej osoby, poczucie braku tożsamości,
• derealizacja, czyli widzenie świata jak przez szybę lub zasłonę, nierealność otoczenia, obcość bliskich osób, zmiana poczucia odległości,
• brak koncentracji, całkowite rozkojarzenie,
• niemożność odczuwania radości i spokoju,
• poczucie odmiennego stanu rzeczywistości, odizolowania, deja vu,
• dezorientacja,
• powtarzające się obsesyjne myślenie o chorobach i śmierci,
• myślenie egzystencjalne,
• trudności z myśleniem podczas rozmowy przez brak koncentracji,
• pogorszenie pamięci,
• brak myśli lub natłok myśli,
• wrażenie obcości własnego głosu,
• poczucie „ruchomej podłogi”,
• silny strach przed śmiercią,
• obawa przed zwariowaniem, psychozą, utratą kontroli lub świadomości,
• lęk przed utratą kontroli nad sobą, pęcherzem, jelitami albo przed zrobieniem komuś krzywdy,
• gwałtowne zmiany nastroju,
• wtórne stany depresyjne,
• uczucie ciągłego umierania lub zbliżającej się śmierci,
• wrażenie, że wszystko wokół stało się straszne i przerażające,
• strach przed ciężkimi chorobami, np. rakiem, guzem mózgu czy stwardnieniem rozsianym,
• lęk przed omdleniem,
• poczucie zakłopotania wśród ludzi,
• ciągłe myśli o zawale serca i silna troska z tym związana,
• chęć ucieczki lub nagła potrzeba ucieczki z danego miejsca,
• drażliwość, gniew,
• bezradność, poczucie osamotnienia i niezrozumienia.

Jeżeli szczególnie przerażają Cię objawy odrealnienia, zajrzyj też do osobnego tekstu o derealizacji i depersonalizacji. Dla wielu osób właśnie te objawy są jednymi z najbardziej niepokojących.

Co robić, gdy objawy są psychosomatyczne?

Pierwszym krokiem jest rozsądna diagnostyka. Drugim — zauważenie związku między objawami a napięciem psychicznym. Trzecim — praca nad mechanizmem, który te objawy podtrzymuje. W praktyce oznacza to większą akceptację, mniej katastroficznego interpretowania objawów, ograniczanie ciągłego sprawdzania siebie i stopniowe odzyskiwanie zaufania do własnego organizmu.

Dolegliwości psychosomatyczne zwykle nie słabną dlatego, że człowiek wygra z nimi siłą. Zaczynają słabnąć wtedy, gdy układ nerwowy stopniowo przestaje być stale stawiany w stan alarmu. Właśnie dlatego tak ważna jest praca nad lękiem, myślami, napięciem i sposobem reagowania, a nie tylko nad samym objawem.

Podsumowanie

Dolegliwości psychosomatyczne to fizyczne i psychiczne symptomy, które mogą pojawiać się w wyniku chronicznego stresu i lęku. Są naprawdę odczuwalne i mogą dotyczyć wielu układów ciała. Pierwszym krokiem do ich opanowania jest rozsądne wykluczenie innych przyczyn, a potem akceptacja własnego stanu i praca nad mechanizmem reakcji na myśli oraz napięcie. To właśnie taka droga pomaga stopniowo zmniejszać objawy i odzyskiwać równowagę.

FAQ — najczęstsze pytania

Czy dolegliwości psychosomatyczne są prawdziwe?

Tak. Objawy psychosomatyczne są odczuwane realnie. To nie jest „udawanie” ani „wkręcanie sobie”, tylko rzeczywista reakcja organizmu na przewlekły lęk, stres i napięcie.

Czy psychosomatyka może dawać objawy w całym ciele?

Tak, objawy psychosomatyczne mogą dotyczyć wielu obszarów: serca, głowy, żołądka, mięśni, oddechu, skóry, snu czy funkcjonowania seksualnego. Właśnie dlatego potrafią tak bardzo przestraszyć.

Skąd mam wiedzieć, czy to psychosomatyka, a nie choroba?

Najpierw warto skonsultować nowe, silne albo nietypowe objawy medycznie. Jeśli lekarz nie znajduje groźnej przyczyny, a objawy wyraźnie nasilają się przy lęku i stresie, rośnie prawdopodobieństwo podłoża psychosomatycznego.

Czy da się wyjść z dolegliwości psychosomatycznych?

Tak. U wielu osób objawy wyraźnie słabną, gdy przestają żyć w ciągłym alarmie i zaczynają pracować nad mechanizmem lęku, napięciem, katastroficznym myśleniem i relacją z własnym ciałem.