Derealizacja i depersonalizacja

Derealizacja i depersonalizacja to jedne z najbardziej przerażających objawów, jakie mogą pojawić się w zaburzeniach lękowych. Dla osoby, która ich doświadcza, świat albo własne ciało przestają wydawać się normalne, naturalne i „swoje”. Właśnie dlatego te stany tak często budzą lęk przed zwariowaniem, psychozą albo utratą kontaktu z rzeczywistością. A jednak w praktyce bardzo często są one objawem silnego przeciążenia układu nerwowego, przewlekłego lęku i przemęczenia.

To trzeba powiedzieć bardzo jasno: te objawy są realne. Nie są udawane, nie są „fanaberią” i nie wynikają z tego, że ktoś sobie coś wmówił. Problem polega na tym, że są tak dziwne i tak trudne do opisania, że człowiek bardzo łatwo interpretuje je jako dowód ciężkiej choroby psychicznej. Tymczasem bardzo często są po prostu sygnałem, że układ nerwowy działa już na granicy swojej tolerancji.

Jeżeli chcesz szerzej zrozumieć, skąd biorą się takie objawy, przeczytaj też teksty: co to jest lęk, nerwica lękowa — przyczyny, rodzaje, objawy i leczenie, dolegliwości psychosomatyczne oraz jak radzić sobie z lękiem. Ten tekst skupia się konkretnie na dwóch stanach: derealizacji i depersonalizacji.

Czym są derealizacja i depersonalizacja?

Najprościej mówiąc, są to stany obronne, które mogą pojawić się wtedy, gdy mózg i układ nerwowy są zbyt mocno przeciążone lękiem, napięciem albo przemęczeniem. Nie chodzi o „uszkodzenie rzeczywistości” ani o to, że człowiek przestaje istnieć naprawdę. Chodzi raczej o to, że sposób przeżywania siebie i świata zostaje zaburzony przez bardzo silne przeciążenie.

W jednym wariancie bardziej „dziwny” wydaje się świat, w drugim bardziej „dziwne” wydaje się własne ciało albo własne przeżywanie. Mechanizm obronny pozostaje jednak podobny: układ nerwowy próbuje ograniczyć przeciążenie tak, jak umie.

Derealizacja

Świat widziany przez osobę, która doświadcza derealizacji, jest jakby za szybą. On istnieje, ale wydaje się „plastikowy”, sztuczny, obcy, oglądany jakby nie swoimi oczami. To właśnie dlatego derealizacja potrafi być tak przerażająca. Człowiek widzi otoczenie, rozpoznaje je, ale jednocześnie ma poczucie, że coś jest z nim nie tak, że rzeczywistość utraciła swoją naturalność.

Główną przyczyną derealizacji bardzo często jest lęk, choć przemęczenie także może do niej doprowadzić. W praktyce, w zaburzeniach lękowych, zwykle mamy zbieg obu tych powodów: wszechobecny lęk to jedno, a przemęczenie mózgu tym stanem to drugie. Układ nerwowy jest przeciążony tak bardzo, że zaczyna działać bardziej defensywnie.

W praktyce derealizacja może wyglądać tak, że świat wydaje się nierealny, zbyt daleki, zbyt płaski, obcy albo dziwnie „filmowy”. Dla kogoś, kto przeżywa to pierwszy raz, może to być jeden z najmocniejszych argumentów za tym, że „coś psychicznie się ze mną dzieje”. A jednak w lęku bardzo często nie chodzi o utratę rozumu, tylko o przeciążenie systemu nerwowego.

Zaburzenia lękowo-depresyjne

W zaburzeniach lękowo-depresyjnych, nerwicach czy zaburzeniach obsesyjno-kompulsywnych stan derealizacji można rozumieć jako stan defensywy mózgu, który ma pomóc odciąć się od nadmiernej ilości przyjmowanych bodźców. Nie chodzi tu o to, że mózg „źle działa”. Chodzi raczej o to, że działa w trybie przeciążenia i próbuje bronić organizm przed dalszym zalewem napięcia.

Główne odczucia towarzyszące derealizacji to:

• wrażenie braku spójności z otoczeniem,
• wrażenie braku poczucia czasu,
• odczucie nierealności bądź sztuczności świata,
• myśli egzystencjalne dotyczące świata i istnienia,
• czasem pustka w głowie albo brak myśli,
• spadek motywacji,
• spadek koncentracji.

Musimy sobie zdawać sprawę, że derealizacja jest stanem obronnym. To nie jest dowód szaleństwa ani utraty kontaktu z rzeczywistością. Mózg działa bardzo dobrze i derealizacja ma pomóc odciąć się od zewnętrznych bodźców, które generują lęk lub jeszcze bardziej przeciążają układ nerwowy. Drugim stanem o podobnym defensywnym działaniu jest depersonalizacja.

Depersonalizacja — brak poczucia ciała

Ten rodzaj defensywy mózgu charakteryzuje się zaburzonym postrzeganiem własnego ciała. Pojawia się wrażenie, jakby ciało nie było nasze. Osoba doświadczająca depersonalizacji może mieć poczucie, że widzi siebie „z zewnątrz”, że własne ciało jest obce, oddalone albo dziwnie nierealne. To samo może dotyczyć umysłu. Myśli, emocje czy przeżycia zaczynają wydawać się sztuczne, zmienione, pozbawione naturalności albo prawdziwości.

W praktyce człowiek może mieć wrażenie, że „to nie ja”, że mówi jak automat, że rusza się dziwnie, że nie czuje siebie tak jak dawniej albo że własne emocje są od niego oddzielone. To bardzo trudny objaw, bo uderza nie tyle w obraz świata, ile w samo poczucie bycia sobą.

Depersonalizacja może wystąpić także u osoby, która nie ma rozpoznanego zaburzenia psychicznego. Pojawia się czasem w specyficznych okolicznościach związanych z przeżyciami religijnymi, twórczymi albo z długotrwałym napięciem emocjonalnym i przemęczeniem. O te ostatnie nietrudno w nerwicy, przewlekłym stresie czy lęku wolnopłynącym.

Depersonalizacja czy derealizacja?

Kiedyś zastanawiałem się, dlaczego u jednych osób z zaburzeniem lękowym pojawia się derealizacja, u innych depersonalizacja, a u jeszcze innych oba stany defensywne jednocześnie. Moja teoria — i uczciwie mówię, że to moja teoria, a nie twardy dowód — jest taka, że osoby bardziej skupione na bodźcach lękowych z zewnątrz częściej doświadczają derealizacji. Natomiast osoby, które bardziej boją się o swoje wnętrze — zwariowania, opętania, schizofrenii, psychozy czy utraty kontroli — mogą być bardziej skłonne do doświadczania depersonalizacji. Obie te formy mają ten sam cel: obronę, ale trochę inny punkt ciężkości.

Odczuwanie któregoś z powyższych stanów powinno dać jasny sygnał, że przekroczyliśmy granicę akceptowaną przez mózg w obecnej sytuacji. Układ nerwowy broni się więc tak, jak potrafi — przed przeciążeniem, nadmiarem bodźców, lękiem z zewnątrz albo z wewnątrz. To właśnie dlatego tak ważne jest, by nie interpretować tych objawów automatycznie jako dowodu ciężkiej choroby psychicznej, tylko spojrzeć na nie szerzej — jako na element mechanizmu lękowego.

Czy derealizacja i depersonalizacja są groźne?

W odczuciu potrafią być bardzo groźne, ale same w sobie najczęściej są objawem przeciążenia, a nie dowodem, że człowiek właśnie traci rozum. To jedna z najważniejszych rzeczy, które trzeba tu zrozumieć. Osoby doświadczające tych stanów bardzo często boją się schizofrenii, psychozy albo nieodwracalnej utraty kontaktu z rzeczywistością. Tymczasem w zaburzeniach lękowych derealizacja i depersonalizacja zwykle są właśnie częścią mechanizmu obronnego.

Jednocześnie, jak przy innych niepokojących objawach, trzeba zachować rozsądek. Jeżeli objawy są całkowicie nowe, bardzo nasilone, towarzyszą im inne niepokojące symptomy albo budzą uzasadnione wątpliwości, warto skonsultować się ze specjalistą. Rozsądna diagnostyka nie stoi w sprzeczności z akceptacją mechanizmu lękowego.

Co najbardziej nasila te objawy?

Najczęściej przewlekły lęk, przemęczenie, bezsenność, ciągłe monitorowanie siebie, katastroficzne interpretowanie objawów i nieustanne pytania typu: „czy ja jeszcze jestem sobą?”, „czy świat jest realny?”, „czy to już psychoza?”. Im bardziej człowiek próbuje natychmiast sprawdzić, czy wszystko wróciło do normy, tym częściej jeszcze mocniej napędza cały mechanizm.

To działa podobnie jak przy innych objawach lękowych: lęk bardzo nie lubi być obserwowany bez końca, bo właśnie wtedy rośnie jego znaczenie. W przypadku derealizacji i depersonalizacji ten efekt jest często jeszcze silniejszy, bo objawy same w sobie są bardzo dziwne i bardzo „egzystencjalne” w odbiorze.

Co robić, gdy pojawia się derealizacja lub depersonalizacja?

Przede wszystkim nie dokładać do tych objawów kolejnej katastroficznej interpretacji. Im bardziej człowiek próbuje natychmiast sprawdzić, czy „na pewno nie wariuje”, czy „na pewno jest sobą”, czy „na pewno świat jest realny”, tym mocniej zwykle napędza cały mechanizm. Tu działa podobna zasada jak w innych objawach lękowych: mniej walki, więcej zrozumienia i akceptacji.

Pomaga również całościowa praca nad lękiem: ograniczanie nadawania znaczenia myślom, odzyskiwanie zaufania do własnego organizmu, zmniejszanie codziennego napięcia i stopniowa praca nad osobowością. To nie jest objaw, który „pokonuje się siłą”. On zwykle słabnie wtedy, gdy słabnie całe tło lękowe. Dlatego warto wrócić też do materiałów jak radzić sobie z lękiem oraz test na nerwicę, jeśli chcesz lepiej zrozumieć szerszy kontekst tego problemu.

Najważniejsze jest to, żeby nie traktować tych objawów jak wyroku. Dla wielu osób przełom pojawia się dopiero wtedy, gdy przestają obsesyjnie sprawdzać, czy stan już minął, i zaczynają rozumieć, że układ nerwowy nie próbuje ich zniszczyć, tylko broni się po swojemu przed przeciążeniem.

FAQ — najczęstsze pytania

Czy derealizacja oznacza psychozę albo schizofrenię?

Nie. W zaburzeniach lękowych derealizacja najczęściej nie oznacza psychozy ani schizofrenii, tylko stan przeciążenia i defensywy układu nerwowego. Jeśli jednak objawy budzą poważny niepokój, warto skonsultować je ze specjalistą.

Czy depersonalizacja oznacza, że tracę kontakt ze sobą?

W odczuciu może tak wyglądać, ale najczęściej jest to objaw przeciążenia, a nie realnej utraty siebie. To bardzo nieprzyjemny stan, ale zwykle jest odwracalny i związany z lękiem oraz napięciem.

Czy derealizacja i depersonalizacja mijają?

Tak, u bardzo wielu osób te objawy wyraźnie słabną albo mijają, gdy zmniejsza się całe tło lękowe, napięcie i przeciążenie układu nerwowego.

Co najbardziej nasila derealizację i depersonalizację?

Najczęściej przewlekły lęk, przemęczenie, napięcie, katastroficzne interpretowanie objawów i ciągłe sprawdzanie, czy „już minęło”. Im więcej walki i kontroli, tym często mocniejszy objaw.

Czy te objawy oznaczają, że dzieje się ze mną coś nieodwracalnego?

Najczęściej nie. W zaburzeniach lękowych są to zwykle objawy przeciążenia i mechanizmu obronnego, a nie znak, że człowiek bezpowrotnie traci siebie albo kontakt z rzeczywistością.